خسارت تحریم‌ها علیه ایران چقدر است ؟

۱۴۰۰/۰۷/۱۷ ۱۹:۳۲:۲۲


خسارت تحریم‌ها علیه ایران چقدر است ؟ حسین موسویان ، دیپلمات و عضو پیشین تیم مذاکره کننده هسته ای ایران در توییتی نوشته است : « تحریم‌ها علیه ایران تاکنون حداقل 1000 میلیارد دلار به اقتصاد ایران خسارت زده است ,» وزیر خارجه ایران گفته امریکا 10 میلیارد دلار از پولهای بلوکه شده ایران رابه عنوان پالس مثبتی برای اغاز مذاکرات ، ازاد کند , تحریم‌ها علیه ایران تاکنون حداقل 1000 میلیارد دلار به اقتصاد ایران خسارت زده ، معادل 30 سال صادرات ایران .

میزان تحریمها علیه ایران با هیچ کشوری قابل مقایسه نیست pic,twitter,com/vkrfpvfwre — mousavian (@hmousavian) october 4, 2021 اقای موسویان در این توییت تصویری از مقاله جفری جی اسکات ، همکار ارشد موسسه اقتصاد بین‌الملل پترسون درباره تحریم‌های امریکا علیه چین را ضمیمه کرده است .

تصویر بالای این مقاله نموداری است که نشان می‌دهد که دفتر کنترل دارایی‌های خارجی ( اوفک ) وزارت خزانه دارایی امریکا در مجموع 1730 فرد حقیقی و حقوقی و حوزه‌های مختلف فعالیت‌های اقتصادی و نظامی ایران را تحریم کرده است , این بیشترین حجم تحریم‌های امریکا علیه یک کشور است , موسویان اشاره نکرده که منظور او تحریم‌ها در چه دوره زمانی است ، اما کمی پیش تر محمد جواد ظریف ، وزیر پیشین امور خارجه ایران در گفت وگو با تلویزیون پرس تی وی که روز سوم اسفندماه سال 1399 پخش شد ، گفته بود : « ما چیزی حدود 1000 میلیارد دلار ضرر کردیم ، یعنی یک تریلیون دلار ضرر کردیم ، دستکم چنین ضرری را ، مستقیم یا غیر مستقیم ، به علت اعمال تحریم‌های امریکا از سال 2018 به بعد متحمل شدیم .

» هزار میلیارد دلار یعنی چه ؟ هزار میلیارد دلار در مقیاس اقتصاد ایران عدد بسیار بزرگی است , بیش از دو برابر بیشتر از کل حجم تولید ناخالص داخلی ایران در طول یک سال است , بر اساس داده‌های بانک جهانی ، پیش از اعمال تحریم‌های جدید ، ارزش جاری تولید ناخالص داخلی ایران در سال 2017 میلادی حدود 445 میلیارد دلار و در سال‌های 2018 و 2020 به ترتیب حدود 294، 258 و 191 میلیارد دلار براورد شده است .

به این ترتیب کل حجم تولید اقتصاد ایران در سه سال گذشته حدود 744 میلیارد دلار بوده است , اما ایا انطور که اقای موسویان می‌گوید تحریم‌ها علیه ایران هزار میلیارد دلار به اقتصاد ایران خسارت زده است ؟ محاسبه دقیق اثر تحریم‌ها بر اقتصاد ایران به دلیل اثار مستقیم و غیرمستقیم و بلندمدت انها تقریبا ناممکن است و تاکنون هرچه از میزان اثر تحریم‌ها منتشر شده ، براوردها و ارزیابی هایی است که بسته به منبع و روش محاسبه ان اعداد و ارقام مختلفی را بیان می‌کند , تحریم‌ها از چند محور اصلی اقتصاد ایران را تحت تاثیر قرار داده‌اند ، بخشی از ان تاثیر مستقیم و خسارت هایی است که اقتصاد ایران با ان مواجه شده و در کاهش نرخ رشد اقتصادی ایران و ارزش افزوده تولید ناخالص داخلی مشهود است هرچند تفکیک اثر تحریم‌ها و دیگر عوامل موثر بر اقتصاد ایران از جمله سیاست‌های اشتباه برنامه ریزان کار دشواری است .

محور دیگری که اقتصاد ایران از مسیر تحریم‌ها متاثر شده ، عدم النفع هایی است که متوجه اقتصاد ایران شده است ، درامدها یا موقعیت‌های سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های مشترکی که به واسطه اعمال تحریم‌ها تحقق نیافته‌اند , اشکارترین عدم النفع‌های ناشی از تحریم ، سلب فرصت فروش و صادرات نفت و گاز ایران و از دست رفتن بازار نفت ایران است که حسن روحانی ، رییس جمهوری پیشین ایران در دی ماه سال 1398 درباره ان سخن گفته بود , بر اساس اعلام حسن روحانی ، رییس جمهوری پیشین ایران « اگر در سال 97 و 98 تحریم نبودیم 200 میلیارد دلار در اختیار کشور قرار می‌گرفت .

» بر اساس ارزیابی اقای روحانی در این دو سال ،100 میلیارد دلار را از بابت عدم فروش نفت و 100 میلیارد دلار نیز از محل وارد نشدن اعتبارات ، به اقتصاد ایران زیان وارد شده است , بیژن نامدار زنگنه ، وزیر نفت پیشین ایران نیز در مردادماه 1400 در دیدار با محمد سانوسی بارکیندو ، دبیرکل اوپک گفته بود : « پس از خروج امریکا از برجام ( مه 2018 تاکنون ) ایران از صادرات حدود 2 میلیارد بشکه نفت خام محروم شد که این مقدار معادل حدود 120 میلیارد دلار است ,» تاثیر دیگری که تحریم‌ها بر اقتصاد ایران وارد اورده است ، بالارفتن هزینه‌های مبادلاتی و دادوستد ایران است ، استفاده از روش‌های نامعمول پرداخت‌ها و همچنین چند مقصدی شدن تجارت کالایی ایران برای از بین بردن ردپای واردات و صادرات ایران و هزینه‌های جابه جایی از جمله این هزینه‌ها و خسارت‌های وارده بر اقتصاد ایران در دوره تحریم هاست .

عباس اخوندی ، وزیر پیشین راه و شهرسازی نیز در اردیبهشت ماه 1400 در اظهاراتی با بیان اینکه تحریم‌ها هزینه تجارت را برای ایران 20 تا 30 درصد افزایش داده است ، هزینه دور زدن تحریم‌ها در یک دوره 16 ساله را 400 میلیارد دلار اعلام کرده بود , محمد شریعتمداری ، وزیر تعاون ، کار و رفاه اجتماعی دولت حسن روحانی نیز در فروردین ماه 1400 در گفت وگو با روزنامه ایران بدون انکه رقمی مشخص از مجموع هزینه اضافی مبادلاتی ایران ناشی از تحریم‌ها اعلام کند ، تصریح کرده بود که افزایش هزینه مبادلات در زمان تحریم گاه به 20 درصد هم افزایش یافته است , وزیر تعاون ، کار و رفاه اجتماعی در ان گفت وگو به پدیده « شیوه فروش ویژه به ایران » یا به اصطلاح iranian term اشاره کرده بود که بر اساس ان بازرگانان طرف حساب با ایران از انجا که می‌دانند امکان پرداخت نقد و از طریق نظام بانکی برای طرف ایرانی وجود ندارد قیمت کالای خود را نسبت به یک معامله معمولی ، به مراتب افزایش می‌دهند .

همچنین هزینه نقل و انتقال بار و کالا نیز بالاتر از حد معمول محاسبه می‌شود که به گفته شریعتمداری « همه اینها در مجموع هزینه قابل ملاحظه اقتصادی را به نظام و به مردم تحمیل می‌کند ,» ابوالفضل عمویی ، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس یازدهم نیز از جمله کسانی است که براوردی از خسارت‌های تحریم بر اقتصاد ایران ارائه کرده است ، این نماینده مجلس در دی ماه سال 1399 در گفت وگویی با ایسنا ، میزان خسارت وارده بر اقتصاد ایران را 200 میلیارد دلار اعلام کرده بود که در دو سه سالی که دولت ترامپ از برجام خارج شد بر ایران تحمیل شد , اما بخش دیگر اثرات تحریم بر اقتصاد ایران اثار میان و بلندمدتی همچون ترک سرمایه گذاران خارجی از ایران و قطع همکاران خارجی شرکت‌های ایرانی و توقف پروژه‌های مشترک انهاست که تبعات اقتصادی قابل توجهی دارند و محاسبه این اثار بدون داشتن اطلاعات و مدل‌سازی های دقیق ممکن نیست .

دیگر نکته قابل توجه در محاسبه اثر تحریم‌ها بر اقتصاد ایران ، دوره زمانی انهاست , تحریم‌های امریکا علیه اقتصاد ایران در پی اشغال سفارت این کشور در تهران از سوی دانشجویان موسوم به خط امام در 13 ابان سال 1358 اغاز شد ، در دوره هایی این تحریم‌های یک جانبه امریکا شدت گرفت ، گاهی با همراهی دیگر کشورهای غربی از جمله اروپاییان همراه و به تحریم هایی چندجانبه بدل شد , تحریم‌ها علیه ایران در سال‌های 1391 و 1392 و با ارسال پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد به تحریم هایی بین‌المللی بدل شد و در سال هایی اتحادیه اروپا تحریم هایی جداگانه علیه ایران به اجرا گذاشتند .

بنابراین اینکه کدام تحریم‌ها و چه دوره ای برای محاسبات اثر ، هزینه و خسارت وارده بر اقتصاد ایران مدنظر باشد به پیچیدگی و دشواری پیش گفته می‌افزاید و براوردهای اثرات تحریم‌ها را متفاوت از دیگری می‌کند , جمع بندی حسین موسویان ، دیپلمات و عضو پیشین تیم مذاکره کننده هسته ای ایران می‌گوید : « تحریم‌ها تاکنون حداقل هزار میلیارد دلار به اقتصاد ایران خسارت زده است », اقای موسویان مشخص نکرده که درباره چه دوره زمانی صحبت می‌: ند ، اما پیش از این محمدجواد ظریف ، وزیر پیشین امور خارجه در یک گفت وگوی تلویزیونی گفته بود تحریم‌های ترامپ بعد از سال 2018 هزار میلیارد دلار به ایران خسارت زده است .

هزار میلیارد دلار در مقیاس اقتصاد ایران عدد بسیار بزرگی است , بیش از دو برابر حجم تولید ناخالص داخلی کشور پیش از بازگشت تحریم‌ها است , محاسبه دقیق اثر تحریم‌ها بر اقتصاد ایران به دلیل اثار مستقیم و غیرمستقیم و همچنین اثار کوتاه ، میان و بلندمدت انها بر اقتصاد ایران تقریبا ناممکن است .

تاکنون اعداد و ارقام مختلفی درباره ضرر و زیان ناشی از تحریم‌ها اعلام شده است ، اما گزارش رسمی و مدونی که در ان روش تحقیق و محاسبه مشخص شده باشد در این باره منتشر نشده , خسارات مستقیم تحریم‌ها بر عملکرد اقتصاد ایران ، عدم النفع‌های ناشی از اعمال تحریم‌ها ، افزایش هزینه‌های مبادلاتی و عملیاتی در اقتصاد ایران تحت تاثیر این محدودیت‌ها و بالاخره اثار این تحریم‌ها بر توسعه فعالیت‌های اقتصادی شرکت‌های ایرانی و برنامه‌های اتی انها محورهای اصلی اثرگذاری بر اقتصاد ایران است , حسن روحانی ، رییس جمهوری پیشین ایران در دی ماه سال 1398 درباره ان سخن گفته بود .

بر اساس اعلام حسن روحانی « اگر در سال 97 و 98 تحریم نبودیم 200 میلیارد دلار در اختیار کشور قرار می‌گرفت ,» بیژن نامدار زنگنه ، وزیر نفت پیشین ایران نیز در مردادماه 1400 گفته بود : « پس از خروج امریکا از برجام ایران از صادرات حدود 2 میلیارد بشکه نفت خام محروم شد که این مقدار معادل حدود 120 میلیارد دلار است ,» عباس اخوندی ، وزیر پیشین راه و شهرسازی ایران ، در اردیبهشت ماه 1400 گفته بود : « هزینه دور زدن تحریم‌ها در یک دوره 16 ساله را 400 میلیارد دلار است .

» ابوالفضل عمویی ، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس یازدهم نیز در دی ماه اعلام کرده بود : « میزان خسارت وارده بر اقتصاد ایران را 200 میلیارد دلار است ,» این اعداد و ارقام اختلاف قابل توجهی با یکدیگر و با انچه حسین موسویان گفته دارند , با این اوصاف فکت نامه به این ادعا که « تحریم‌ها علیه ایران تاکنون حداقل 1000 میلیارد دلار به اقتصاد ایران خسارت زده »، نشان « غیر قابل اثبات » می‌دهد .

گفته یا امار را نمی‌توان با فکت‌های قابل دسترس ، تایید یا رد کرد , ( درباره نشان‌های فکت نامه ).