دانشمندان جوان ایرانی پنجه در پنجه کرونا

۱۴۰۰/۰۶/۲۱ ۰۹:۰۲:۳۸


همزمان با شیوع بیماری کرونا تعدادی از کشورهای دنیا پژوهش برای تولید واکسن را اغاز کردند , در جمهوری اسلامی ایران هم همزمان تعدادی از مراکز بهداشتی و درمانی در شرایط تحریم‌های سنگین ضدایرانی ، تحقیقات برای تولید واکسن ایرانی کرونا را اغاز کردند , ستاد اجرایی فرمان امام (ره) هم از یکی از این مراکز بود .

با توجه به انکه مراحل تولید واکسن ایرانی در ایستگاه‌های پایانی خود به سر می‌برد پایگاه khamenei,ir به گفتگو با دکتر حسن جلیلی مسئول گروه تحقیقاتی تولید واکسن ایرانی کرونا در ستاد اجرایی فرمان امام (ره) پرداخته تا از کم و کیف فعالیت‌های این مرکز اگاه شود , تولید واکسن در ایران از چه زمانی شروع شد و کشورمان در تولید واکسن در چه جایگاهی قرار دارد ؟ ما در تولید واکسن یک قدمت صدساله داریم .

اگر مایه‌کوبی را هم نوعی واکسن بدانیم ، از زمان امیرکبیر تولید واکسن در کشور اغاز شد , پس ، ما در این زمینه قدمتی به اندازه‌ی یک قرن داریم , برخی از کشورهایی که در حال حاضر صاحب تکنولوژی تولید واکسن هستند ، این تکنولوژی را از ایران گرفتند ؛ یعنی ایران برای توسعه‌ی واکسن به این کشورها کمک کرده است .

علم پزشکی در ایران همواره از علوم برتر و پیشرو بوده است و ما پزشکان حاذقی در طول تاریخ داشتیم که الان کتاب‌ها و اندیشه‌های ان‌ها مورد قبول جامعه‌ی پزشکی دنیاست , واکسن بخشی از گنجینه‌ی جامعه‌ی پزشکی کشور ماست که طی سالیان گذشته مورد توجه ما بوده است , بعد از انقلاب اسلامی چه پیشرفت هایی در این حوزه اتفاق افتاد ؟ بعد از انقلاب ، واکسن‌های جدیدی در دنیا توسعه پیدا کرد و به جامعه‌ی جهانی عرضه شد .

کشور ما هم تمام سعی و تلاشش این بود که تکنولوژی‌های نوین و واکسن‌های جدیدش را توسعه دهد , واکسن چهارراه علم دانش بشری است ؛ یعنی برای توسعه‌ی یک واکسن علوم متفاوتی ( داروسازی ، بیوتکنولوژی ، بیوشیمی ، میکروبیولوژی و ویروس شناسی ) باید دخیل شوند تا یک واکسن به بازار عرضه شود , بعد از انقلاب رشته‌های دانشگاهی مرتبط با ساخت واکسن توسعه پیدا کرد .

اگر به امارهای بعد از انقلاب نگاهی بیندازیم ، رشته‌های جدیدی که در دانشگاه‌های ما در مقاطع تحصیلات تکمیلی تاسیس شد ، بسیار زیاد بود , ما فارغ التحصیلان اندیشمندی در حوزه‌های مختلفی داشتیم که می‌توانستند به توسعه‌ی واکسن کمک کنند , ما در حال حاضر جزو ده کشور اولی هستیم که توانستیم ادعا کنیم واکسن کرونا را تولید کردیم و توانایی تولید انبوه ان را داریم .

چه تکنولوژی هایی در جهان برای تولید واکسن وجود دارد ؟ ایران از کدام یک از این تکنولوژی‌ها برای تولید واکسن استفاده می‌کند ؟ زمانی مخصوصا در کتاب‌های درسی می‌گفتند که ویروس را ضعیف یا می‌کشند و از ان به عنوان واکسن استفاده می‌کنند , یکی از تکنولوژی‌های قدیمی ، واکسن کشته شده یا ضعیف شده است , به مرور که علم بشری پیشرفت کرد ، جامعه‌ی جهانی به پلت فرم‌های دیگری از واکسن دسترسی پیدا کرد .

یکی از این نوع واکسن‌ها ، واکسن‌های نوترکیب (recombinant) بود ؛ یعنی واکسنی که وکتورهای ان ممکن است ویروسی باشد , مثلا ، ژن ویروس ادنویروس ( ویروس سرماخوردگی ) را که بیماری زاست به درون وکتور منتقل می‌کنیم و به درون بدن می‌فرستیم , واکسن دیگر ، ساب یونیت است که انتی ژن را وارد یک میکروارگانیسم می‌کنند و بعد از تکثیر ، انتی ژن را خالص‌سازی می‌کنند و طی فرمولاسیونی به فرد تزریق می‌شود .

الحمدلله کشور در همه‌ی این زمینه‌ها پیشرفت‌های خوبی داشته است و شرکت‌های خصوصی توانایی تولید این نوع واکسن‌ها را دارند , البته این بدان معنی نیست که الان انواع و اقسام واکسن‌ها دارد توسط ما تولید می‌شود ، نه منظورم دانش فنی است , دانش فنی در کشور ما توسعه پیداکرده و شرکت‌های انستیتو پاستور و رازی توانایی تولید این نوع واکسن‌ها را دارند .

اما فناوری جدیدی که اخیرا برای ساخت واکسن به وجودامده ، تولید واکسن بر پایه‌ی ام , ار , ان .

ا (mrna) است , در مقالات سال 2019 گفته می‌شد که تکنولوژی واکسن بر پایه‌ی ام , ار .

ای , نی احتمالا ده بیست سال اینده تجاری خواهد شد ؛ اما کرونا باعث شد که این تکنولوژی توسعه پیدا کند و تجاری شود , در کشور ما هم گروه‌های دانش بنیان و موسسات بزرگی مثل ستاد اجرایی فرمان حضرت امام و گروه دارویی برکت تحقیقات خودشان را در مورد توسعه‌ی واکسن بر پایه‌ی ام .

ار , ای , نی شروع کردند .

بنابراین ، در کشور ما - با توجه به توسعه‌ی زیرساخت هایی که سال‌های اخیر اتفاق افتاده به ویژه توسعه‌ی دانش نیروی انسانی فرهیخته و تحصیل کرده در حوزه‌های مختلف - این امکان هست که با تحقیق و توسعه به هر تکنولوژی توسعه یافته در دنیا دسترسی پیدا کند , سه واکسن فایزر ، مدرنا و استرازنکا که زودتر از سایر واکسن‌ها در دنیا مجوز مصرف گرفتند ، چگونه تولید شدند ؟ فایزر شرکت بزرگ تولیدکننده‌ی داروست ، ولی واکسن فایزر با همکاری شرکت دانش بنیان بیون تک المان تولید شد , این شرکت دانش بنیان کوچک است .

وقتی رییس جمهور وقت امریکا می‌فهمد که این شرکت دارد واکسن‌ام , ار , ان .

ای کرونا تولید می‌کند ، می‌خواست ان را بخرد ، ولی صدراعظم المان مخالفت کرد ؛ اما به دلیل اینکه این شرکت دانش بنیان توانایی تولید انبوه واکسن را نداشت ، تکنولوژی خودش را در اختیار فایزر قرار داد , از طرف دولت امریکا هم چند صد میلیون دلار کمک شد تا تکنولوژی این شرکت دانش بنیان به تولید انبوه فایزر برسد , مدرنا هم یک شرکت دانش بنیان امریکایی است که در سال 2000 تاسیس شد و تا الان یک محصول تجاری هم به بازار عرضه نکرده است ؛ اما وقتی روی واکسن کرونا کار کرد ، مورد حمایت دولت وقت امریکا قرار گرفت .

واکسن استرازنکا هم متعلق به دانشگاه اکسفورد است که معروف به واکسن اکسفورد است , برای تولید این واکسن هم شرکت دانش بنیان انستیتوی جنر با اکسفورد همکاری کرد و دانش فنی خودش را برای تولید انبوه استرازنکا در اختیار ان‌ها قرار داد , به نظر می‌رسد فرایندها در دنیا تغییر کرده است ، چراکه دیگر شرکت‌های بزرگ حاضر به صرف میلیون‌ها دلار تحقیق و پژوهش (research and development) برای خودشان نیستند .

ده‌ها شرکت دانش بنیان در دنیا وجود دارد که صاحب ایده و تکنولوژی‌اند و به جای اینکه خودشان هزینه کنند ، شرکت‌های دانش بنیان را می‌خرند یا دانش فنی ان‌ها را به طریقی شریک می‌شوند , با توجه به اینکه پیشرفت صنعت واکسن‌سازی به خاطر گسترش شرکت‌های دانش بنیان است و این شرکت‌ها را اکثرا جوانان پیش می‌برند ، میانگین سنی افرادی که در تولید واکسن فعالیت می‌کنند چقدر است ؟ در کشور ما در طی سالیان اخیر ، رهبر انقلاب تاکید زیادی بر توسعه‌ی شرکت‌های دانش بنیان داشتند , ایشان بارها از اقتصاد دانش بنیان سخن گفتند ، اقتصادی که متکی به شرکت‌های دانش بنیان باشد .

شرکت‌های دانش بنیان معمولا جوانان فارغ التحصیلی هستند که روی پای خودشان ایستاده‌اند و دارند کار می‌کنند و ممکن است یکی دو نفر از استادان باتجربه هم کنارشان باشند ، ولی شاکله و بدنه‌ی اصلی شان غالبا جوان است , این روش ارزشمندی است , در یک سال اخیر در ماجرای کرونا ، گروه دارویی برکت در زمینه‌ی کیت و ستاد اجرایی فرمان حضرت امام در زمینه‌ی توسعه‌ی ونتیلاتور کار کرد و بعد سراغ واکسن امدند .

من در همه‌ی این فعالیت‌ها به نوعی شاهد و ناظر بودم و هیچ وقت از این جوانان کلمه‌ی « نمی‌توانم » را نشنیدم , بنابراین ، شرکت‌های دانش بنیان و جوانان نقطه‌ی امیدواری کشور در طی سالیان اینده هستند , در تشکیل هسته‌ی پژوهشی برای کار بر روی واکسن ، جوانانی با متوسط سنی سی تا سی ودوساله حضور داشتند و تیم تحقیقاتی را شکل دادند .

زمانی ما واردکننده‌ی ونتیلاتور بودیم ، ولی الان به خاطر شرکت‌های دانش بنیان و همین جوانان صادرکننده‌ایم , اتفاق مهمی که طی این سال‌ها افتاده توسعه‌ی رشته‌های دانشگاهی به ویژه در سطح تحصیلات تکمیلی در سرتاسر کشور است که جوانانی با انگیزه و هوش بالا در این رشته‌ها درس خواندند و الان می‌توانند انچه را که یک زمانی ما فکر می‌کردیم غیرممکن است به منصه‌ی ظهور برسانیم , با پیشرفت در حوزه‌های تولید واکسن ، کیت ، ونتیلاتورها و …، چرا هنوز عده ای تردید دارند که ایران می‌تواند واکسن کوید 19 تولید کند ؟ متاسفانه این باور نه تنها در زمینه‌ی تولید واکسن ، بلکه در خیلی از محصولات هم وجود دارد که ایرانی نمی‌تواند چنین کارهایی انجام دهد .

دلیل اول اینکه این افراد هنوز در بطن شرکت‌های دانش بنیان یا هسته‌های پژوهشی ورود نکردند و توانایی این افراد را ندیدند , دلیل دوم اینکه ما طی سالیان گذشته وارداتمان خیلی زیاد بود و شرکت‌های دانش بنیان ما اصلا توانایی رشد اقتصادی نداشتند ؛ چون جنس خارجی وارد می‌شد و دلار هم قیمتش پایین بود ، توانایی رقابت نداشتند و همه ترجیح می‌دادند که جنس خارجی بخرند ؛ اما الان به دلیل تفاوت قیمت جنس‌های این شرکت‌ها خواهان پیدا کرده است , از طرف دیگر تحریم‌ها هم باعث شده که وارداتی نداشته باشیم .

بنابراین ، عده ای هنوز ان خودباوری را ندارند و عده‌ی دیگری هم در فضای دانش بنیان‌ها ورود نکردند , دلیل سوم هم ساختار کسب وکار و ساختار شرایط اقتصادی کشور گاها اجازه نداده است که شرکت‌های دانش بنیان خودشان را اثبات کنند , اگر همه‌ی این مسائل را در نظر بگیریم ، کشور پتانسیل یک جهش عظیمی را دارد .

نهادهای بین‌المللی روی تولید واکسن در کشورها خصوصا ایران نظارت دارند ؟ در جلسه ای که به صورت انلاین با حضور نمایندگان سازمان بهداشت جهانی در مرحله‌ی مطالعه‌ی پیش بالینی برگزار کردیم ، نتایج تحقیقاتمان را در این مرحله به اطلاع سازمان بهداشت جهانی رساندیم , الان در سایت بهداشت جهانی واکسن ما در مرحله‌ی مطالعه‌ی بالینی است , ما در حال حاضر تیمی را تشکیل دادیم که وظیفه‌ی ان تهیه‌ی مستندات لازم برای ارائه به سازمان بهداشت جهانی برای گرفتن مجوز مصرف اضطراری است ؛ اما ایا برای مصرف داخلی هم سازمان بهداشت جهانی باید واکسن‌ها را تایید کند ؟ خیر ، واکسن‌های فایزر ، مدرنا و استرازنکا ابتدا مجوز مصرف داخلی گرفتند ، بعد مدارک و مستنداتشان را به سازمان بهداشت جهانی ارائه کردند .

ما هم الان تحت نظارت وزارت بهداشت ، درمان و اموزش پزشکی خودمان کار می‌کنیم ، منتها همزمان و به صورت موازی مستندات لازم برای ارائه به سازمان بهداشت جهانی هم داریم اماده می‌کنیم , از ابتدایی که شروع به تولید واکسن کرونا کردید ، چه موانعی بر سر راهتان بود ؟ در مورد کرونا نادانسته‌های بشر خیلی زیاد بود , همین الان هم خیلی زیاد است .

رفتار این ویروس را نمی‌شود به خوبی پیش بینی کرد , همه فکر می‌کنند رفتار این ویروس در افراد مبتلاست ، ولی این چنین نیست , رفتار این ویروس در محیط کشت‌های ازمایشگاهی هم مشخص نبود .

بنابراین ، بچه‌های ما در کشت ویروس در مرحله‌ی اول نادانسته هایشان خیلی زیاد بود و همین مسئله کار را سخت می‌کرد ؛ چون برای این ویروس زمان کافی نداشتی و باید همزمان با ویروس و زمان می‌جنگیدی , هر بار که پیک کرونا شروع می‌شد و تعداد تلفات ما افزایش پیدا می‌کرد ، فشار روحی - روانی زیادی روی تیم تحقیقاتی ما وارد می‌شد که زودتر این مراحل را سپری کنند , این اولین محدودیت بزرگ ما بود .

از طرف دیگر ، تحریم‌ها فرایند تحقیقات ما را متوقف نکرد ، ولی کند کرد ؛ یعنی دسترسی ما به برخی از اطلاعات و وسایل ازمایشگاهی را محدود کرد , وسایل ازمایشگاهی مورد نیاز تحقیقات واکسن هم هیچ ربطی به مسائل دیگری نداشت ، ولی ان‌ها رصد می‌کردند و مانع می‌شدند , با این حال ، اقبال ملت ایران به واکسن ایرانی در نظرسنجی‌ها بسیار بیشتر از واکسن خارجی است که برای من غیرقابل تصور است .

بحمدالله ما در این زمینه مشکلی نداریم , بنابراین ، ما اوایل فکر می‌کردیم اقناع افکار عمومی سخت باشد ، ولی بحمدالله اقناع افکار عمومی سخت نبود , یکی از موانع دیگر این بود که ستاد اجرایی فرمان حضرت امام بدون هرگونه پشتوانه‌ی دولتی کارهای تحقیقاتی خودش را شروع کرد ، درصورتی که در بسیاری از کشورها واکسن حتی در مرحله‌ی تحقیقات مورد حمایت دولت‌ها قرار گرفت .

یکی از مسائلی که باید در کشور ما در نظر گرفت وجود یک مرکز برای ساماندهی تحقیقات در این زمینه است تا از اتلاف سرمایه جلوگیری کند ؛ چراکه در جایی که منابع محدود است ، کارهای موازی چیزی جز اتلاف سرمایه نیست , بنابراین ، با ساماندهی تحقیقات ما بهتر می‌توانیم از منابع استفاده کنیم و رسیدن به هدف هم راحت تر می‌شود , این هم یکی از مواردی بود که در طول این تحقیقات ما با ان مواجه بودیم و الان الحمدالله همه‌ی موانع را پشت سر گذاشتیم .

نکته‌ی بعدی اینکه در مسئله‌ی تولید انبوه هم باید با زمان می‌جنگیدیم ؛ یعنی در کوتاه‌ترین زمان ممکن باید زیرساخت‌ها را اماده می‌کردیم , تقاضای مواد اولیه‌ی تولید واکسن در سرتاسر دنیا بسیار بالاست و باید از روز اول با تدبیر و با استفاده از سیاست‌های بهینه در تامین ان چاره اندیشی می‌کردیم , ما در طی این یک سال با همه‌ی این موارد دست به گریبان بودیم .

اشاره کردید در همه‌ی کشورها تولید واکسن تحت حمایت دولت هاست ، چه حمایت هایی از طرف دولت و مسئولین ما انجام شده است ؟ در کشور ما معاونت علمی توانست از برخی هسته‌های پژوهشی ، شرکت‌های دانش بنیان و دیگران در عرصه‌ی تولید واکسن حمایت کند ، منتها در همه‌ی کشورها حمایت‌ها بسیار بالاتر بود ؛ یعنی پیش خرید واکسن اتفاق می‌افتاد ، واکسنی که ممکن بود شکست بخورد , همین دولت‌های اروپایی یا دولت امریکا از واکسن هایی که الان به تولید انبوه رسیدند ، قبل از اینکه کارایی شان به اثبات برسد ، میلیون‌ها دوز پیش خرید کردند , بنابراین ، حمایت از صنعت واکسن این جوری اتفاق افتاد .

معاونت علمی ما کمک کرد ، ولی ستاد اجرایی فرمان حضرت امام با اتکا به خودش تحقیقات را انجام داد و برای تولید واکسن سرمایه‌گذاری کرد , با پیش خرید واکسن از کشورهای دیگر ، چه سهمی از واکسن ستاد اجرایی حضرت امام به مردم اختصاص پیدا می‌کند ؟ در روز اولی که سیاست‌گذاری برای تولید واکسن انبوه صورت گرفت ، مدنظرمان این بود که در کوتاه‌ترین زمان ممکن بتوانیم قسمت عمده یا همه‌ی جمعیت را واکسینه کنیم , بنابراین ، سرمایه‌گذاری در این راستا صورت گرفت .

ستاد اجرایی فرمان حضرت امام هم به فکر سود یا منفعت اقتصادی نیست و می‌خواهد زودتر همه‌ی کشور را واکسینه کند , بنابراین ، اگر بگوییم که ما چه سهمی از بازار را متوقعیم ، حرف درستی نیست , هدف ما این است که در کوتاه‌ترین زمان ممکن بتوانیم کل جمعیت را واکسینه کنیم و فرضمان بر این بود که ممکن است واکسن وارداتی به ما ندهند .

برنامه ای هم برای صادرات واکسن پیش بینی شده ؟ تا انجایی که من اطلاع دارم ، هفت کشور دنیا از ما تقاضای خرید واکسن داشتند , بعضی از کشورها مکاتبه کردند و بعضی هایشان هم تماس گرفتند و درخواست واکسن کردند , کشورهای مکاتبه کننده ، در مرحله‌ی اول ، تقاضای بیست میلیون دوز واکسن کردند ؛ اما در زمینه‌ی صادرات باید وزارت بهداشت ، درمان و اموزش پزشکی تصمیم بگیرد و سیاست‌ها را تنظیم کند که چه موقع می‌توان واکسن را صادر کرد .

بنابراین سیاست‌گذاری ها را باید به ان‌ها بسپاریم و هروقت مجوز صادرات دادند ، ما هم از این دستور پیروی خواهیم کرد , ضمن صحبت‌ها اشاره کردید که تولید واکسن یک فرایند طولانی است ، پس چرا بعضی از کشورها زودتر از ما به واکسن کرونا رسیدند ؟ کشورهایی که الان توانستند واکسن را سریع توسعه بدهند و به دست مردم برسانند غالبا کشورهایی هستند که قبلا روی ویروس سارس (sars) و مرس (mers) که از خانواده‌ی کروناست ، برای تهیه‌ی واکسن تحقیقات می‌کردند , مثلا انستیتوی جنر یا مدرنا واقعا تحقیقات داشته‌اند .

بنابراین ، در این عرصه یک مسافتی را دویده بودند ، ولی ما مبتلابه نبودیم و تحقیقاتی هم نکردیم , البته ان‌ها رگولاتورها و مقررات تولید واکسن کرونا را تا حد قابل توجهی کوتاه کردند ، اما به هر حال باید کیفیت و سالم بودن و اثربخشی واکسن حتما مورد تایید قرار بگیرد , واکسن با یک دارویی که ممکن است چند هزار نفر از ان استفاده کنند تفاوت دارد .

بنابراین ، باید با دقت و با متدهای علمی این مسیر طی شود , ما از نظر رگولاتور مشکلی برای طی این مسیر نداشتیم و این مسیر دارد با سرعت معقول پیش می‌رود , منبع.