تحریم‌ها در حقوق بین‌الملل

۱۴۰۰/۰۶/۲۲ ۱۳:۲۱:۵۵


مجله ی 418 - وعده ابراهیم اخبار ایران ( اقتصاد سیاسی ) تاریخ انتشار : شنبه 23 مرداد 1400 2021-08-21t09:58:15z تحریم‌ها در حقوق بین‌الملل ابعاد حقوقی تحریم‌های اقتصادی علیه ایران چه دلالت هایی دارد ؟ مرتضی مرادی / نویسنده نشریه کازوتو سوزوکی در فصل 10 از کتاب « تحریم‌های اقتصادی در حقوق بین‌المللی و در عمل » می‌نویسد : « با همه اتفاقاتی که افتاده ، اعمال تحریم علیه ایران هنوز هم یکی از موفق‌ترین موارد تحریم‌ها تاکنون بوده است , موفقیت تحریم‌ها علیه ایران نقش کلیدی در تصمیم ترامپ برای خروج از برجام ایفا کرد ؛ چراکه ثابت کرد تحریم علیه ایران خیلی خوب عمل کرده است ,» تحلیل تحریم‌های سازمان ملل پیاده‌سازی تحریم‌های سازمان ملل برپایه باور تحریم کنندگان ، به برحق و قانونی بودنشان است .

زمانی که معلوم می‌شود اقدامی به عنوان تهدید علیه صلح صورت گرفته است ، مجمع حفاظت اقداماتی برای بررسی و جلوگیری از این تهدیدات انجام می‌دهد , در مورد تحریم‌ها علیه ایران ، گزارش سازمان بین‌المللی انرژی اتمی در راستای تقاضایی خواهان اعمال اقداماتی شد تا جلوی ایران گرفته شود و نگرانی‌ها در مورد پیشرفت فعالیت‌های هسته ای متوقف شوند , بنابراین ، اگر افراد ، گروه‌ها و کشورهایی از این امر سرپیچی کنند مجمع حفاظت این اختیار را دارد که بدون استفاده از دخالت نیروی نظامی و با استفاده از قطع روابط اقتصادی از طریق زمینی ، دریایی ، هوایی ، پست ، رادیویی و دیگر طرق ارتباطی بر فرایند فعالیت‌های هسته ای ممانعت ایجاد کند .

مجمع حفاظت در این زمینه دارای اختیار است که تعیین کند با استفاده از چه ابزاری فرد یا گروه‌ها را ملزم کند تا از قوانین صلح مجمع حفاظت سازمان ملل پیروی کنند , سال‌ها همه بر این باور بودند که اعمال تحریم‌های اقتصادی کامل ، موثرترین ابزاری است که افراد و کشورها را بر سر میز مذاکره می‌اورد , اما ، تاثیر تحریم‌ها بر عراق به خاطر تجاوز به خاک کویت و همچنین توسعه سلاح‌های بسیار مخرب بعد از جنگ خلیج [ فارس ]، نقطه عطفی بود تا فلسفه چگونگی تاثیرگذاری تحریم‌های سازمان ملل مورد بررسی بیشتر قرار گیرد .

تقریبا هیچ کدام از تحریم‌های مالی و تجاری که بر عراق اعمال شد ثمربخش نبودند , صدام حسین ، به عنوان یک دیکتاتور ، اقتصاد عراق را نابود کرد و باعث شد مردمش تحت فشار قرار گیرند , تحریم‌های عراق تنها بر روی کیفیت زندگی مردم عادی اثر گذاشت و تاثیری روی رفاه دیکتاتور و دولتمردانش نداشت .

به عبارتی دیگر ، محاسبات و ابزارهای اتحادیه اروپا به عنوان نهادی که ایجاد شده تا حقوق بشر و توسعه اقتصادی را بهبود بخشد ، در عمل بیشتر باعث بدتر شدن شرایط زندگی مردم عراق شد , در نتیجه این اتفاقات ، سازمان ملل طی برنامه ای به نام « نفت در برابر غذا » در حالی که تحریم‌های مالی و تجاری خود را ادامه می‌داد ، کمک‌های بشردوستانه ای مانند غذا و دارو به مردم عراق می‌رساند , ولی این برنامه نتوانست به طور کلان و به صورت عملی ، خیلی مفید و رضایت بخش واقع شود .

مشکلات بسیاری مانند فساد عمیق و گسترده وجود داشت که مانع پیشرفت شرایط زندگی شد , در واقع ، تحریم‌های اقتصادی کامل علیه رژیم دیکتاتوری تاثیراتی به جا گذاشت که در تضاد با هدف و ارمان‌های خود سازمان ملل بودند , در نتیجه ، سازمان ملل اقداماتی اندیشید تا راه‌ها و ابزارهای تحریمی خود را اصلاح و بازبینی کند .

اصلاحات اینترلاکن و بن / برلین براساس تجربیات حاصل از اعمال تحریم علیه عراق ، سوییس ، المان و سوئد پیش قدم شدند تا اصلاحات گسترده ای روی اعمال تحریم هایشان انجام دهند , اولین اقدام از جانب اینترلاکن در سوییس در سال‌های 1999 و 2000 صورت گرفت , اعلام شد که این اقدامات با عنوان « تحریم‌های هوشمند » و « تحریم‌های هدفمند » روی اقلام ، افراد و گروه هایی اعمال می‌شوند که در فعالیت‌های ممنوع شده شرکت دارند .

در اولین قدم این بازنگری ، اینترلاکن اثر تحریم‌ها را از نظر مالی مورد بررسی قرار داد , کسانی که فعالیت هایشان با تحریم‌های مالی در ارتباط است باید به سازمان هایی که تصمیم گیرنده هستند ، با هدف اینکه بتوان تغییر رفتار در انها ایجاد کرد ، ارجاع داده شوند , اینکه به صورت مستقیم تحریم‌های مالی روی این گروه‌ها اعمال شود ، باعث می‌شود تنها روی همین افراد اثر بگذارد و کیفیت زندگی مردم عادی را تحت تاثیر قرار ندهد .

سوییس به عنوان یکی از مراکز مالی جهان ، به شکل‌گیری ابزارهای قانونی و تکنیکی در جهت رسیدن به اهداف تحریم‌های مالی و همچنین تعریف « دارایی‌های مالی » بسیار کمک کرد , یکی از ابزارهای مهم در اقدامات اینترلاکن « فریز کردن دارایی‌ها » بود , دومین اقدام در جهت بازبینی و اصلاح تحریم‌ها تحت رهبری المان در سال 2000 صورت گرفت که با نام اقدامات بن / برلین شناخته می‌شوند .

در راستای ایده « تحریم‌های هوشمند / هدفمند »، این نهاد بر ممنوعیت سفر و ممنوعیت نیروهای مسلح تمرکز می‌کند , این ممنوعیت ایده جدیدی نبود ولی تجربیات گذشته نشان داده بودند که چندان موثر اعمال نشده بودند ؛ در نتیجه در راستای بهبود اعمال ان اقداماتی اندیشیده شد , ابزارهای تکنیکی گوناگونی نیز برای شناسایی واسطه گران و کارگزاران نیروهای مسلح مورد استفاده قرار گرفتند .

اصلاحات استکهلم سومین اقدام جهت بازبینی در روند اعمال تحریم‌ها از سوی استکهلم سوئد در سال‌های 2003-2002 انجام شد , برخلاف اصلاحات اینترلاکن و بن / برلین ، استکهلم روی نحوه اجرای تحریم‌ها تمرکز کرد , تحت تحریم‌های « هدفمند یا هوشمند »، اگر گروه‌ها و افراد تحت نظر بتوانند راه فرار پیدا کنند ، تحریم‌ها نمی‌توانند موثر باشند .

بدین منظور ، تمامی سازمان‌های مرتبط مانند شورای امنیت ، کمیته تحریم‌ها ، اژانس‌های اجرایی و سازمان‌های غیر دولتی باید باهم همراه باشند , در نتیجه ، همه ، اعم از شرکت‌ها و افراد مختلف در اعمال تحریم مسول هستند , یکی از ابداعات مهم این اصلاحیه وجود گروه متخصصان و مکانیسم نظاره‌گری در جهت تحت نظر قرار دادن اقدامات است .

این گروه‌ها وظیفه دارند اقداماتی را که علیه تحریم‌ها صورت می‌گیرند شناسایی کنند و به اطلاع عموم برسانند تا اگاهی‌رسانی بهتر صورت گیرد , تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران ایران دومین کشوری بود که مفهوم جدید « تحریم‌های هوشمند / هدفمند » روی ان اعمال شد , این تحریم‌ها پس از نگرانی‌های جهان به دلیل فعالیت‌های اتمی کره شمالی ، روی ایران نیز اغاز شد .

ایران و کره شمالی هر دو ظرفیت‌های هسته ای خود را توسعه دادند , فعالیت‌های هسته ای ایران در سال 2002 نمایان شد , پس از این انتشار ، رییس جمهور وقت ، خاتمی ، شروع به مذاکره با بریتانیا ، فرانسه و المان کرد .

در سال 2004، این کشورها و ایران قرارداد بستند که فعالیت‌های هسته ای ایران تحت نظارت کامل iaea قرار گیرد تا در جهت صلح گام بردارد , این تفاهم نامه برای کسانی که باور نداشتند ایران بر سر تعهدات خود می‌ماند ، قانع کننده نبود , زمانی که در سال 2005 محمود احمدی‌نژاد به عنوان رییس جمهور ایران انتخاب شد ، قرارداد ، دیگر به طور کامل اجرا نشد .

احمدی‌نژاد تفاهم نامه پیشین را رد کرده و فعالیت‌های هسته ای را از سر گرفت که شامل احداث راکتور اب سنگین اراک و افزایش تعداد سانتریفیوژهای تسهیلات اتمی فردو و نطنز می‌شدند , در سال 2006، iaea گزارشی منتشر کرد که اعلام می‌کرد ایران فعالیت‌های هسته ای را که طی قرارداد پیشین منع شده بودند از سر گرفته است , در این راستا به ایران هشدارهایی داده شد ولی ایران انها را نادیده گرفت و به افزایش برنامه‌های هسته ای خود ادامه داد .

unscr 1737 اولین سری از تحریم‌ها ( از بین چهار سری ) بود که بر فعالیت‌های هسته ای ایران وضع شد , این سری تحریم‌ها تنها بر کسانی اعمال شد که با فعالیت‌های مرتبط با احداث راکتور و تولید اب سنگین ارتباط داشتند , بنابراین بر روی کیفیت زندگی مردم عادی تاثیری نداشته یا تاثیر بسیار ناچیز داشت .

برای ممانعت ایران از انجام فعالیت‌های هسته ای ، شورای امنیت هرگونه مبادله اقلامی را که در فهرست محصولات هسته ای قرار داشتند منع کرد ؛ به جز اقلامی که برای راکتورهای اب سبک استفاده می‌شدند , راکتور اب سبک ایران از سوی روسیه در جنوب کشور ، یعنی بوشهر ، احداث شده است , مواردی مانند غذا و دارو نیز شامل این اقلام ممنوعه نشدند .

تحریم‌ها هرگونه کمک‌های تکنولوژیک ، اموزش ، کمک‌های مالی ، سرمایه‌گذاری و دیگر خدمات مرتبط با فعالیت‌های هسته ای را ممنوع کرد , شورای امنیت ابزارهای مالی را نیز مشمول تحریم کرد ولی تنها انهایی که فعالیت‌های هسته ای را تامین مالی می‌کردند و همچنین ان دسته از دارایی هایی را که توسط افراد مرتبط با این فعالیت‌ها نگهداری می‌شوند در بر می‌گرفتند , از انجا که هیچ قدمی از جانب ایران در جهت تغییر رفتارش دیده نشد ، شورای امنیت اقدامات بیشتری را اتخاذ کرد .

در سال 2007 مجمع ، تحریم‌های unscr 1747 را اعمال کرد که هرگونه عرضه ، فروش و انتقال سلاح یا مواد مرتبط با ان را از جانب ایران ممنوع می‌کرد , با وجود اینکه دولت ، مسول ارائه سیاست‌های ایران در جامعه بین‌المللی است ، ولی رییس جمهور ایران کنترل کامل روی این گونه فعالیت‌ها ندارد , به همین دلیل شورای امنیت روی این موضوع متمرکز شد .

در سال 2009، در راستای ادامه فعالیت‌های هسته ای ایران ، ایالات متحده امریکا و کشورهای دیگر تحریم‌های شدیدتری را علیه ایران اعمال کردند , طی این سری از تحریم‌ها ، یعنی unscr 1929، واردات هرگونه سلاح یا مواد مرتبط و دریافت هرگونه اموزش‌های تکنولوژیک ، خدمات و منابع مالی ، مشاوره یا هر نوع کمک دیگر ، ممنوع شد , unscr 1929 جمعی از هشت متخصص را گرد هم اورد تا اطلاعات و تحلیل‌های موثق برای کمیته تحریم‌ها و مجمع حفاظت جمع اوری کنند .

پیش تر ، اطلاعاتی که به کمیته تحریم‌ها داده می‌شد از سوی گروهی از دیپلمات‌ها گرداوری و گزارش می‌شد , این گروه از متخصصان به این دلیل تشکیل شد که اعمال چنین تحریم هایی نیازمند تخصص بسیار تکنیکی و دانش در مورد جزییات است , این سری از تحریم‌ها نه تنها کالاهایی را که استفاده دوگانه دارند ( مانند الومینیوم که هم در ساخت راکتور استفاده می‌شود و هم در موارد دیگر ) شامل می‌شد بلکه مبادلات مالی و بسیاری از فعالیت‌های دیگر را نیز در بر می‌گرفت .

تحریم‌های یک طرفه مفهوم تحریم‌های هوشمند یا هدفمند ، بر اساس اهداف بشردوستانه تنظیم شد , اما تاثیر تحریم‌ها ( با هدف گذاشتن اهرم فشار روی گروه هدف به منظور تغییر رفتار ) ان چیزی نیست که به سرعت نمایان شود , منع تجارت با ایران در اقلامی که به هرنوعی با فعالیت‌های هسته ای در ارتباط هستند ، باعث شد ایران با سرعت کمتری ظرفیت‌های هسته ای خودش را توسعه دهد .

اما ، ایران از شیوه‌های مختلفی استفاده کرده است تا بتواند از طریق راه هایی که در تحریم‌ها ذکر نشده‌اند مبادلات خودش را انجام دهد , ایران توانسته راه‌های ارتباطی مختلفی پیدا کند که از چشم گروه متخصصان دور مانده است , بنابراین ، اعمال فشار روی ایران تنها از طریق تحریم‌های سازمان ملل ، تاثیر کمی بر فرایند تصمیم‌گیری ایران داشت .

اثر تحریم‌های ثانویه از سوی دیگر ، تحریم‌های یک طرفه اعمال شده از طرف کشورهای عضو به خصوص ایالات متحده ، تاثیر بسیار زیادی روی رفتار برنامه‌های استخراجی ایران داشت , این نکته حائز اهمیت است که برجسته‌ترین قسمت تحریم‌های یک طرفه امریکا این است که انها بر شهروندان و شرکت‌های غیرامریکایی نیز اعمال شدند , تحریم‌های ثانویه در سال 2012 اعمال شدند .

این تحریم هرگونه تجارت بین شهروندان و شرکت‌های غیرامریکایی در بازار امریکا را قطع کرد , اگر یک شهروند یا شرکت غیرامریکایی با هریک از افراد و گروه‌های لیست سیاه تحریمی مبادله ای انجام دهد ، امریکا می‌تواند انها را به شیوه‌های گوناگونی مانند محدود کردن فعالیت‌های تجاری انها جریمه کند یا به طور کامل مبادلات انها را در بازار امریکا ممنوع کند , اهمیت تحریم‌های یک طرفه اروپا وقتی صحبت از تحریم‌های یک طرفه می‌شود ، معمولا به تحریم‌های امریکا ارجاع داده می‌شود .

اما ، تحریم‌های یک طرفه اتحادیه اروپا نیز تاثیر بسزایی در تغییر رفتار ایران داشت , اقتصاد ایران ، به خصوص صادرات نفت ، به شدت به بازار اروپا وابسته است , به واسطه خدمات سوییفت ، قوانین اتحادیه اروپا تاثیرات بسیار زیادی روی مبادلات مالی ایران با دیگر کشورها دارد .

شعبه اصلی سوییفت در بروکسل قرار دارد , اگر قوانین اتحادیه اروپا این شبکه ارتباطی بین بانکی را ملزم کند که تمام موسسات مالی ایران را از شبکه‌های خودش حذف کند ، به ان عمل خواهد شد , بدون استفاده از شبکه ارتباطی سوییفت انتقالات مالی بین بانک خارجی و بانک ایرانی بسیار دشوار می‌شود .

علاوه بر این تحریم‌ها ، اتحادیه اروپا خدمات بیمه برای کشتی‌های حامل نفت ایران را نیز قطع کرد و این خیلی غیرهوشمندانه است که کشتی نفتی بدون داشتن بیمه سفر کند , تحریم‌های اتحادیه اروپا با هدف افزایش بهره وری تحریم‌های پیشین وضع شدند ؛ درحالی که ، تحریم‌های امریکا بیشتر جهت تغییر رفتار ایران وضع شدند , مذاکرات هسته ای بلافاصله بعد از وضع تحریم‌های امریکا و اتحادیه اروپا اقتصاد ایران بسیار لطمه خورد و به مردم فشار اقتصادی زیادی وارد شد .

دولت احمدی‌نژاد سعی کرد این بحران را با چاپ بیشتر پول حل کند که باعث افزایش نرخ تورم و فشار بیشتر به مردم شد , در سال 2013، انتخابات ریاست جمهوری به پیروزی حسن روحانی ، یک محافظه گرای میانه رو که وعده ادامه مذاکرات با کشورهای 1+ 5 و برداشتن تحریم‌ها را داده بود ، منتج شد , تغییر کابینه دولت تاثیر زیادی در تغییر رفتار ایران داشت .

دولت جدید این تضمین را داد که ایران از امکانات هسته ای تنها در جهت صلح استفاده کند و این امکانات در فعالیت‌های نظامی نقشی نداشته باشد , در سال 2015 توافق نامه ای صورت گرفت که به ایران اجازه داد از 5060 سانتریفیوژ برای غنی‌سازی اورانیوم و 1044 سانتریفیوژ برای اهداف غیرغنی‌سازی استفاده کند , به این ترتیب ، تحریم‌های سازمان ملل و اتحادیه اروپا برداشته شده و تحریم‌های یک طرفه امریکا نیز به تعویق افتاد ولی تحریم‌های اولیه باقی ماندند .

در ازای اینها ایران باید می‌پذیرفت که نظارت بسیار جدی بر پروسه استخراج اورانیوم وجود داشته باشد و اطلاعات کامل از مراحل انجام ان در دسترس قرار گیرد , در گذشته اعمال تحریم بر کشورهای مختلف باعث تغییر رژیم در افریقای جنوبی یا تغییر دولت در سودان شد , ولی اعمال تحریم در ایران یک مورد متفاوت بود که در یک دوره زمانی تاثیر مستقیم بر تغییر رفتار حکومت داشت و در نتیجه ان برداشتن تحریم‌ها در دستور کار قرار داشت .

البته اگرچه تحریم‌ها ایران را به میز مذاکرات اورد ولی این توافق خیلی به طول نینجامید , ترامپ به عنوان رییس جمهور انتخاب شد و در سال 2018 از توافق هسته ای بین ایران و دیگر کشورها خارج شد و 12 بند جدید به توافق نامه اضافه کرد , اگرچه امریکا از توافق نامه خارج شد ولی این بدین معنا نبود که توافق نامه دیگر اعتبار نداشت بلکه کشورهای عضو همچنان اصرار به مفید بودن این توافق نامه داشتند و دارند .

انچه در مورد تحریم‌ها علیه ایران حائز اهمیت جلوه می‌کند این است که تغییر رفتار امریکا نسبت به ایران با خروج این کشور از برجام ، قطعا موفقیت تحریم‌ها علیه ایران را به خطر می‌اندازد , با این حال نه ایران و نه هیچ کدام از کشورهای دیگر 1+5 خواهان بی نتیجه ماندن برجام نبودند و نیستند ,.