کتاب افریقا (3)

۱۴۰۰/۰۶/۲۳ ۱۲:۲۰:۵۲


کتاب افریقا (3) افریقا در سیاست بین‌الملل ؛ از کارگزاران تا رقابت‌های منطقه ای و بین‌المللی مقدمه ایران و افریقا دارای روابط تاریخی عمیقی هستند , قبل از استعمار اروپا ، روابط ایران و افریقا در درجه اول بر مبنای تجارت بود , در اوایل قرن نهم مهاجران خلیج فارس در مناطق شهری در شرق افریقا مستقر شده بودند و تجار ایرانی تا قرن 16 از شرق افریقا دیدن می‌کردند .

ردپای این حضور تاریخی را امروز هم می‌توان در حضور بسیاری از نوادگان ایرانی در انجا یافت , پس از موج استقلال افریقا در اواخر دهه 1950 و اوایل دهه 1960، روابط افریقا با ایران شکل جدیدی گرفت , پس از رونق جهانی نفت در سال 1974، خزانه تهران مملو از پول نقد شد و ایران اعلام کرد از ان برای کمک به توسعه کشورهای افریقایی هم استفاده خواهد کرد .

این اعلام اشکار سبب شد هنگامی که مائوتسه تونگ یکی از حامیان کنگره ملی نلسون ماندلا در افریقا در سال 1976 درگذشت ، رهبران جنبش افریقای جنوبی به سرعت برای کمک به ایران و لیبی مراجعه کردند , اما انقلاب ایران در سال 1979 نشان دهنده تغییر سیاست خارجی ایران به ویژه در مورد افریقا بود , برای افریقا ، انقلاب ایران در عین تداوم ، یک تغییر بود .

زبان همبستگی طرفدار جنوب جنوب بدون تغییر بود ، اما ابعاد جدیدی که در بسیاری از کشورهای افریقایی طنین‌انداز شد ، گفتمان اسلام شیعی بود , این گفتمان زمینه برخی تحولات سیاسی در این قاره را موجب شد , مثلا عمر البشیر رییس جمهور سودان بر اساس ایده ال‌های اسلامی انقلاب ایران کودتا کرده و قدرت را به دست گرفت .

وقتی محمود احمدی‌نژاد در سال 2005 به عنوان رییس جمهور انتخاب شد ، با یک گفتمان تهاجمی علیه غرب ، روابط نزدیک‌تری بین ایران و افریقا برقرار شد , [1] علاوه بر غرب ، در دوران احمدی‌نژاد سیاست خارجی ایران از اولویت همسایگی نیز فاصله گرفت و با محوریت ایجاد جبهه ضد امپریالیستی نوین به امریکای جنوبی و افریقا نزدیک شد ، اما به اذعان تحلیگران اقتصاد سیاسی این نزدیکی سیاسی ، زمینه بهره برداری متمرکز ایران از فرصت‌های سرمایه گذارانه در این قاره را ایجاد نکرد , بعد از این تمرکز هشت ساله ، با اولویت قرار گرفتن حل مساله هسته ای ، مجدد افریقا را از اولویت سیاست خارجی ایران خارج شد .

اکنون باید دید دولت سیزدهم چه نگاهی به قاره افریقا در پیش خواهد گرفت , سرزمینی با فرصت‌های بسیار در حوزه سرمایه‌گذاری که البته بیش از هر چیز نیازمند سازماندهی بخش خصوص قدرتمند با برنامه ای راهبردی و حمایت شده از سوی دولت خواهد بود , علیرغم این ارتباط تاریخی ، در حوزه پژوهشی ایران خلاء‌های بسیاری در ارتباط با افریقا وجود دارد .

نه تنها در حوزه هایی مانند جرائم سازمان یافته در افریقا ، مهاجرت و پناهجویی ، خشونت قومی مذهبی ، نظریه‌ها و تحول تاریخی روابط بین‌الملل افریقا ، تحولات نهادی مربوط به اتحادیه افریقا ، مسائل و زمینه‌های سیاست در روابط بین‌الملل افریقا ، حکمرانی جهانی و افریقا ، افریقا و مشارکت‌های بین‌المللی ادبیات قابل ذکری وجود ندارد ، بلکه در ارتباط با واکاوی تاریخ ایران و افریقا ، واکاوی چالش‌ها و فرصت‌های ایران در افریقا و شکل و نوع روابط بین‌المللی ایران با افریقا نیز اثری قابل توجه وجود ندارد , در این میان شاید به شکل مختصری بتوان از ادبیات مرتبط با توسعه نیافتگی ، جهان سوم و روابط جنوب – جنوب نام برد که در برخی کتب حوزه توسعه ، مطالعات منطقه ای و بین‌المللی ایران به ان اشارتی شده است , در مجموعه حاضر تلاش شده برخی موضوعات محوری مانند حکمرانی ، گونه شناسی احزاب ، قدرت نرم و دیپلماسی ، سیاست‌های نهادی و سازمانی منطقه ای در افریقا ، حل منازعه و مدیریت بحران‌های بین‌المللی ، رقابت‌های حوزه کشت فراسرزمینی در افریقا ، سیاست‌های چین در حوزه انرژی‌های نجدیدپذیر افریقا و جایگاه افریقا در نظم و نظام بین‌المللی در حال گذار به گونه ای در کنار یکدیگر قرار بگیرد که یک چشم‌انداز روشن از مسائل ملی و بین‌المللی افریقا را در اختیار خوانندگان و علاقمندان به این حوزه قرار دهد .

مجموعه حاضر با همکاری پژوهشگران مرکز مطالعات افریقا دانشگاه تربیت مدرس تدوین و تصنیف شده است ، از این رو ضمن تشکر از مدیر محترم مرکز مطالعات افریقا جناب اقای دکتر سیروس احمدی نوحدانی و همکاران علمی محترم شان به خصوص جناب اقای دکتر مجید رسولی برای دومین همراهی پژوهشی مشترک در انتشار این مجموعه ، امیدواریم در ادامه شاهد پژوهش‌های قابل اتکا در این حوزه برای سیاستگذاران و تصمیم گیران ایران باشیم , در موسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران انجام این کار بدون پشتیبانی و پیگیری جناب اقای دکتر عابد اکبری مدیر عامل محترم موسسه و همچنین همکاری دوست ارجمندم جناب اقای دکتر حسین اجورلو مدیر گروه مطالعات غرب اسیا و شمال افریقا موسسه ابرار ممکن نبود , از این رو ، از این بزرگواران و سایر دست اندرکاران بخش ویراستاری ، صفحه ارایی و انتشارات موسسه کمال تشکر را دارم .

موسسه ابرار معاصر تهران امیدوار است با ادامه انتشار مجموعه کتاب‌های افریقا که مجموعه حاضر سومین شماره ان است ، بتواند تا حدی خلاء پژوهشی موجود در این حوزه را برطرف کند , علی اسمعیلی اردکانی معاونت پژوهشی [1] , jason warner and carol jean gallo, iran-africa relations؛ the troubled bridge of third world dialogue, handbook of africa’s international relations, editor: tim murithi,routledge.

2014, مقدمه ایران و افریقا دارای روابط تاریخی عمیقی هستند , قبل از استعمار اروپا ، روابط ایران و افریقا در درجه اول بر مبنای تجارت بود .

در اوایل قرن نهم مهاجران خلیج فارس در مناطق شهری در شرق افریقا مستقر شده بودند و تجار ایرانی تا قرن 16 از شرق افریقا دیدن می‌کردند , ردپای این حضور تاریخی را امروز هم می‌توان در حضور بسیاری از نوادگان ایرانی در انجا یافت , پس از موج استقلال افریقا در اواخر دهه 1950 و اوایل دهه 1960، روابط افریقا با ایران شکل جدیدی گرفت .

پس از رونق جهانی نفت در سال 1974، خزانه تهران مملو از پول نقد شد و ایران اعلام کرد از ان برای کمک به توسعه کشورهای افریقایی هم استفاده خواهد کرد , این اعلام اشکار سبب شد هنگامی که مائوتسه تونگ یکی از حامیان کنگره ملی نلسون ماندلا در افریقا در سال 1976 درگذشت ، رهبران جنبش افریقای جنوبی به سرعت برای کمک به ایران و لیبی مراجعه کردند , اما انقلاب ایران در سال 1979 نشان دهنده تغییر سیاست خارجی ایران به ویژه در مورد افریقا بود .

برای افریقا ، انقلاب ایران در عین تداوم ، یک تغییر بود , زبان همبستگی طرفدار جنوب جنوب بدون تغییر بود ، اما ابعاد جدیدی که در بسیاری از کشورهای افریقایی طنین‌انداز شد ، گفتمان اسلام شیعی بود , این گفتمان زمینه برخی تحولات سیاسی در این قاره را موجب شد .

مثلا عمر البشیر رییس جمهور سودان بر اساس ایده ال‌های اسلامی انقلاب ایران کودتا کرده و قدرت را به دست گرفت , وقتی محمود احمدی‌نژاد در سال 2005 به عنوان رییس جمهور انتخاب شد ، با یک گفتمان تهاجمی علیه غرب ، روابط نزدیک‌تری بین ایران و افریقا برقرار شد , [1] علاوه بر غرب ، در دوران احمدی‌نژاد سیاست خارجی ایران از اولویت همسایگی نیز فاصله گرفت و با محوریت ایجاد جبهه ضد امپریالیستی نوین به امریکای جنوبی و افریقا نزدیک شد ، اما به اذعان تحلیگران اقتصاد سیاسی این نزدیکی سیاسی ، زمینه بهره برداری متمرکز ایران از فرصت‌های سرمایه گذارانه در این قاره را ایجاد نکرد .

بعد از این تمرکز هشت ساله ، با اولویت قرار گرفتن حل مساله هسته ای ، مجدد افریقا را از اولویت سیاست خارجی ایران خارج شد , اکنون باید دید دولت سیزدهم چه نگاهی به قاره افریقا در پیش خواهد گرفت , سرزمینی با فرصت‌های بسیار در حوزه سرمایه‌گذاری که البته بیش از هر چیز نیازمند سازماندهی بخش خصوص قدرتمند با برنامه ای راهبردی و حمایت شده از سوی دولت خواهد بود .

علیرغم این ارتباط تاریخی ، در حوزه پژوهشی ایران خلاء‌های بسیاری در ارتباط با افریقا وجود دارد , نه تنها در حوزه هایی مانند جرائم سازمان یافته در افریقا ، مهاجرت و پناهجویی ، خشونت قومی مذهبی ، نظریه‌ها و تحول تاریخی روابط بین‌الملل افریقا ، تحولات نهادی مربوط به اتحادیه افریقا ، مسائل و زمینه‌های سیاست در روابط بین‌الملل افریقا ، حکمرانی جهانی و افریقا ، افریقا و مشارکت‌های بین‌المللی ادبیات قابل ذکری وجود ندارد ، بلکه در ارتباط با واکاوی تاریخ ایران و افریقا ، واکاوی چالش‌ها و فرصت‌های ایران در افریقا و شکل و نوع روابط بین‌المللی ایران با افریقا نیز اثری قابل توجه وجود ندارد , در این میان شاید به شکل مختصری بتوان از ادبیات مرتبط با توسعه نیافتگی ، جهان سوم و روابط جنوب – جنوب نام برد که در برخی کتب حوزه توسعه ، مطالعات منطقه ای و بین‌المللی ایران به ان اشارتی شده است .

در مجموعه حاضر تلاش شده برخی موضوعات محوری مانند حکمرانی ، گونه شناسی احزاب ، قدرت نرم و دیپلماسی ، سیاست‌های نهادی و سازمانی منطقه ای در افریقا ، حل منازعه و مدیریت بحران‌های بین‌المللی ، رقابت‌های حوزه کشت فراسرزمینی در افریقا ، سیاست‌های چین در حوزه انرژی‌های نجدیدپذیر افریقا و جایگاه افریقا در نظم و نظام بین‌المللی در حال گذار به گونه ای در کنار یکدیگر قرار بگیرد که یک چشم‌انداز روشن از مسائل ملی و بین‌المللی افریقا را در اختیار خوانندگان و علاقمندان به این حوزه قرار دهد , مجموعه حاضر با همکاری پژوهشگران مرکز مطالعات افریقا دانشگاه تربیت مدرس تدوین و تصنیف شده است ، از این رو ضمن تشکر از مدیر محترم مرکز مطالعات افریقا جناب اقای دکتر سیروس احمدی نوحدانی و همکاران علمی محترم شان به خصوص جناب اقای دکتر مجید رسولی برای دومین همراهی پژوهشی مشترک در انتشار این مجموعه ، امیدواریم در ادامه شاهد پژوهش‌های قابل اتکا در این حوزه برای سیاستگذاران و تصمیم گیران ایران باشیم , در موسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران انجام این کار بدون پشتیبانی و پیگیری جناب اقای دکتر عابد اکبری مدیر عامل محترم موسسه و همچنین همکاری دوست ارجمندم جناب اقای دکتر حسین اجورلو مدیر گروه مطالعات غرب اسیا و شمال افریقا موسسه ابرار ممکن نبود .

از این رو ، از این بزرگواران و سایر دست اندرکاران بخش ویراستاری ، صفحه ارایی و انتشارات موسسه کمال تشکر را دارم , موسسه ابرار معاصر تهران امیدوار است با ادامه انتشار مجموعه کتاب‌های افریقا که مجموعه حاضر سومین شماره ان است ، بتواند تا حدی خلاء پژوهشی موجود در این حوزه را برطرف کند , علی اسمعیلی اردکانی معاونت پژوهشی [1] .

jason warner and carol jean gallo, iran-africa relations؛ the troubled bridge of third world dialogue, handbook of africa’s international relations, editor: tim murithi,routledge,2014,.