ایا تا 25 سال اینده نرخ رشد جمعیت ایران منفی می‌شود ؟

۱۴۰۰/۰۷/۲۱ ۰۹:۱۶:۵۸


ایا تا 25 سال اینده نرخ رشد جمعیت ایران منفی می‌شود ؟ انجمن سلامت خانواده ایران روز 10 مهر 1400 در نامه ای سرگشاده به ابراهیم رییسی ، رییس جمهور مدعی شد : « نرخ رشد جمعیت در ایران تا 25 سال اینده منفی می‌شود ,» در این نامه امده : « در تحقیقات مختلف نرخ باروری در ایران از 1/7 تا 1/84 مطرح شده که جملگی زیر سطح جانشینی است , رشد جمعیت ایران در سال 1425 منفی می‌شود .

تعداد تولد‌های کل کشور در طی سال 1396 به 1397 بیش از 120 هزار تولد کاهش یافته است و در 30 سال اینده بیش از 30 درصد از جمعیت ایران در گروه سنی بالای 60 سال قرار خواهند گرفت و در واقع کشور جمهوری اسلامی ایران به سمت سالخوردگی و پیر شدن پیش می‌رود ,» انجمن سلامت خانواده چیست ؟ انجمن سلامت خانواده ایران یک نهاد غیردولتی در ایران است , ان طور که در سایت رسمی ان نوشته شده با نهادهای بین‌المللی و سازمان ملل متحد همکاری دارد ، اما به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر نقش فعالی در پیشبرد سیاست‌های رسمی جمهوری اسلامی برای افزایش جمعیت دارد .

در سایت این انجمن تاکید شده : « در حوزه بین‌المللی نیز تمام فعالیت‌های این انجمن تحت نظارت وزارت امور خارجه و در جهت تحقق اهداف مقدس نظام جمهوری اسلامی ایران صورت می‌پذیرد , شایان ذکر است مدیریت ، کارکنان و داوطلبین این انجمن خود را متعهد و ملزم به اجرای سیاست‌های کلی نظام در حوزه جمعیت مطابق با رهنمودها و سیاست‌های تدوین شده از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت ایت اللله خامنه‌ای ( مدظله العالی ) می‌باشند ، می‌دانند ,» این مساله از این جهت مهم است که در سال‌های اخیر به نظر می‌رسد جریان‌های سازمان یافته در ایران از طریق انتشار اخبار جعلی و اطلاعات اغراق شده و گمراه کننده سعی در پیشبرد سیاست‌های جمعیتی دارد .

نرخ رشد جمعیت چگونه منفی می‌شود ؟ پاسخ روشن است , وقتی میزان‌زاد و ولد از میزان مرگ و میر کمتر شود ، نرخ رشد جمعیت منفی می‌شود ، یعنی به جای اینکه سالانه شاهد افزایش جمعیت باشیم شاهد کاهش جمعیت خواهیم بود ، چرا که به نسبت نوزادان متولد شده ، افراد بیشتری می‌میرند , وقتی نرخ رشد جمعیت از سطح جانشینی یعنی 2.

1 کمتر شود ، رفته رفته بر جمعیت سالخوردگان افزوده می‌شود و در نتیجه بالا رفتن جمعیت سالمندان ، نرخ مرگ و میر افزایش و سبب تشدید کاهش نرخ رشد جمعیت می‌شود اینکه این اتفاق در چه پروسه زمانی صورت گیرد که نرخ رشد جمعیت منفی شود به عوامل متعددی وابسته است از جمله اینکه وضعیت فعلی چگونه باشد ، سرعت کاهش نرخ باروری و سرعت افزایش نرخ مرگ و میر و … چقدر باشد , ایا تاکنون ایران با پدیده منفی شدن رشد جمعیت مواجه بوده است ؟ خیر ؛ از سال 1335 تاکنون که امار جمعیتی به طور مدون در سازمان امار ایران در دسترس است جمعیت ایران هر ساله رو به افزایش بوده است , گاهی شتاب رشد جمعیت تند و گاهی کند شده ولی هیچ گاه رشد جمعیت در طول 70 سال گذشته متوقف و یا منفی نشده است .

نمودار زیر رشد سالانه جمعیت در ایران بین سال‌های 1335 تا 1395 را نشان می‌دهد : ایا نرخ رشد جمعیت ایران تا سال 1425 منفی می‌شود ؟ هم مرکز امار ایران و هم دفتر جمعیت سازمان ملل متحد براورد هایی از تغییرات جمعیتی در سال‌های اینده دارند که می‌تواند ملاک ارزیابی ادعای مطرح شده باشد , مرکز امار ایران در بررسی تغییرات جمعیتی ایران تا سال 1430، چهار فرضیه را برای باروری در نظر گرفته که در هر چهار فرضیه نرخ رشد جمعیت تا سال 1430 مثبت است , در بدترین حالت ، مرکز امار ایران میزان باروری کل را 1/5 فرزند به ازای هر زن براورد کرده که در این صورت نرخ رشد جمعیت در بازه زمانی 1425 تا 1430 به صفر می‌رسد .

این مرکز در پیش بینی نرخ مرگ و میر نیز با در نظر گرفتن « افزایش امید به زندگی در ایران »، « ارتقاء بهداشت عمومی »، « جوانی ساختار جمعیت » و « تغذیه مناسب »، نه تنها قائل به افزایش مرگ و میر نیست ، بلکه معتقد به تداوم روند کاهش مرگ و میر در کشور است , بر اساس براوردهای مرکز امار جمعیت ایران در سال 1430 بین 112 میلیون و 475 هزار نفر در صورت افزایش باروری و در 95 میلیون و 317 هزار نفر در صورت کاهش شدید باروری خواهد بود , ایا تا 25 سال اینده 30 درصد جمعیت ایران سالمند خواهند بود ؟ طبق پیش بینی‌های مرکز امار ایران نسبت جمعیت سالمند ( بالای 65 سال ) در سال 1425 در صورت افزایش میزان باروری حدود 14/2 درصد و در صورت کاهش باروری ( کمتر از وضعیت فعلی ) نزدیک 16/1 درصد کل جمعیت کشور خواهد بود .

بر اساس این براورد تا سال 1430 در صورت کاهش میزان باروری به 1/5 فرزند به ازای هر زن ، نزدیک 20 درصد جمعیت ایران سالمند خواهند بود , براوردهای دفتر جمعیت سازمان ملل چه می‌گوید ؟ براوردهای سال 2019 دفتر جمعیت سازمان ملل متحد نیز نشان می‌دهد که نرخ رشد جمعیت در ایران تا سال 1434/2055 مثبت خواهد بود و بین سال‌های 2055 تا 2060 یعنی بین 35 تا 40 سال اینده صفر و سپس منفی خواهد شد , براوردهای این سازمان نشان می‌دهد که تا سال 2100 یعنی 80 سال دیگر حداکثر ممکن است یک درصد از جمعیت ایران کاهش یابد .

بر اساس این براوردها تا سال 2050 میلادی حدود 20 درصد ( یک پنجم ) جمعیت ایران بالای 60 سال خواهند داشت , کمتر از 28 درصد جمعیت بالای 60 سال سن خواهند داشت , از ان سو حدود 30 درصد جمعیت زیر 25 سال و 18 درصد جمعیت زیر 15 سال خواهد بود .

طبق این براورده‌ها جمعیت مولد 15 تا 65 ساله بیش از 62 درصد کل جمعیت ایران را تشکیل می‌دهد , این گزارش نشان می‌دهد که در حال حاضر رشد جمعیت در تعدادی از کشورهای اروپایی ، روسیه و ژاپن صفر و یا منفی است ولی رفته رفته رشد جمعیت در کشورهای بیشتری صفر یا منفی می‌شود که ایران نیز تا 40 سال اینده یکی از انها خواهد بود , ایا براوردهای جمعیتی مرکز امار و سازمان ملل لزوما محقق خواهند شد ؟ خیر .

براوردهای جمعیتی بر اساس سناریوهای طراحی شده در شرایط عادی و روندهای محتمل است , طبیعی است که حوادث غیرمترقبه و غیرعادی می‌تواند نتایج براوردها را تغییر دهد ، به عنوان مثال در دو سال گذشته و در زمان همه‌گیری کرونا نرخ مرگ و میر از سال‌های قبل از کرونا بیشتر بود , تداوم این روند یا اتفاقات پیش بینی نشده که منجر به مرگ و میر یا تحریک مهاجرت یا تغییر الگوی‌زاد ولد شود ، روی جمعیت تاثیر خواهد گذاشت .

جمع بندی انجمن سلامت خانواده ایران مدعی است : « نرخ رشد جمعیت در ایران تا 25 سال اینده منفی می‌شود و 30 درصد جمعیت ایران سالمند خواهد بود ,» این ادعا بر خلاف براوردهای معتبر جمعیتی در داخل و خارج از ایران است , اولین بار نیست که برخی افراد و مقام‌های رسمی و نهادها در جمهوری اسلامی امارهای اغراق شده و نادرست درباره کاهش جمعیت یا افزایش جمعیت سالمندان منتشر می‌کنند .

محاسبات مرکز امار ایران نشان می‌دهد حتی اگر میزان باروری تا 30 سال اینده 15 درصد کمتر از امروز شود ، باز هم رشد جمعیت تا سال 1430 منفی نخواهد شد , براورد دفتر جمعیت سازمان ملل متحد نیز حکایت از ان دارد نرخ رشد جمعیت در ایران تا سال 1435 مثبت خواهد بود , بر اساس براوردهای مرکز امار و سازمان ملل در صورت سقوط نرخ باروری تا سه دهه اینده حدود 20 درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل خواهد داد .

طبق استاندارد اماری ، مبنای تعریف سالمندی سن بالای 65 سال است , اینکه تا 30 سال اینده جمعیت ایران چقدر باشد ، بستگی به متغیرهای اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و محیط زیستی زیادی دارد , مبنای براورد‌های جمعیتی مراکز معتبر اماری مراجع معتبر اماری سناریوهایی است که بر اساس الگوهای‌زاد ولد ، مرگ و میر و مهاجرت و تغییرات جمعیتی تعریف می‌شوند .

رشد جمعیت ایران بعد از دهه 1360 روند کاهشی پیدا کرده ، اما بعد از کاهش شدید رشد جمعیت در دهه 1370 از ابتدای دهه 1380 منحنی کاهش رشد شیب ملایم و نسبتا ثابتی پیدا کرده است , طبق براوردهای معتبر اماری نشان می‌دهد ، به احتمال زیاد در چند دهه اینده رشد جمعیت در ایران نیز مانند اغلب کشورهای جهان صفر و منفی خواهد شد با این اوصاف فکت نامه این ادعای انجمن سلامت خانواده ایران را که « نرخ رشد جمعیت در ایران تا 25 سال اینده منفی می‌شود و 30 درصد جمعیت ایران سالمند خواهد بود »، اغراق شده می‌داند و به ان نشان « نادرست » می‌دهد , گفته یا امار ، نادرست است یا دست کم سندی معتبر ان را رد می‌کند .

( درباره نشان‌های فکت نامه ).