چراغ اول دیپلماسی گازی رییسی

۱۴۰۰/۰۹/۰۹ ۰۵:۱۲:۰۰

دنیای اقتصاد :



جزییات میزان سهم ایران از این قرارداد سواپ و میزان گازی که ایران از ان به دست می‌اورد هنوز روشن نیست , هرچند با توجه به میزان مصرف گاز داخلی ، این همکاری گازی کمک چشمگیری به میزان تامین کمبود گاز شبکه داخلی نخواهد کرد ، اما اهمیت استراتژیکی برای ایران دارد , از یک سو بهبود روابط انرژی بالاخص با ترکمنستان می‌تواند به تنش‌زدایی از رابطه دو کشور منجر شده و بار دیگر شاهد واردات گاز از این کشور برای پوشش کمبود داخلی باشیم .

همچنین روابط حسنه گازی با جمهوری اذربایجان و ترکمنستان ، پتانسیل ایران برای حرکت به سوی تبدیل شدن به یک هاب گازی را تقویت می‌کند , سواپ سه جانبه گازی شامگاه یکشنبه 7 اذر ماه ، قرارداد سه جانبه سواپ گاز ترکمنستان به جمهوری اذربایجان از طریق خاک ایران با حضور الهام علی اف و ابراهیم رییسی ، روسای جمهور جمهوری اذربایجان و جمهوری اسلامی ایران در عشق اباد به امضا رسید , این توافق در حاشیه اجلاس سران کشورهای همکاری اقتصادی ( اکو ) در ترکمنستان توسط وزرای نفت ایران وجمهوری اذربایجان امضا شد .

مطابق این قرارداد ، طرف ترکمنستانی سالانه 5/ 1 تا 2 میلیارد مترمکعب گاز را از طریق خاک ایران به جمهوری اذربایجان می‌فروشد که به معنای فروش روزانه 5 تا 6 میلیون مترمکعب گاز است , این گاز قرار است از مسیر ایران به جمهوری اذربایجان ترانزیت شود و ایران نیز گاز مصرفی موردنیازش در 5 استان کشور را به عنوان حق ترانزیت این گاز برداشت خواهد کرد , اهمیت این قرارداد برای هر 3 طرف از انجاست که با توجه به خطوط لوله انتقال گاز میان ایران – ترکمنستان و ایران – جمهوری اذربایجان ، برای اجرای ان نیازی به ایجاد زیرساخت‌های تازه و گذشت زمان نیست .

این قرارداد قرار است از ابتدای دی ماه سال جاری بدون هیچ گونه سقف زمانی اجرایی شود , گفتنی است که در سال 2016 قرارداد مشابهی بین 3 کشور به مدت یک سال اجرا شد , جواد اوجی وزیر نفت در حاشیه این توافق اظهار کرد که مذاکرات تنگاتنگی با طرف اذربایجانی و ترکمنستان در بحث سواپ گازی داشتیم که منجر به این قرارداد سه جانبه شد .

وی درباره جزییات این قرارداد گفت : « در این قرارداد ما تقریبا سالانه نزدیک به 5/ 1 تا 2 میلیارد مترمکعب گاز را از طرف ترکمنستان و منطقه سرخس دریافت خواهیم کرد و از استارا تحویل جمهوری اذربایجان می‌دهیم , این قرارداد در حقیقت مناسبات انرژی خوبی است که خوشبخانه امروز این گام برداشته شد و قرارداد بین ایران ، ترکمنستان و جمهوری اذربایجان به امضا رسید ,» اوجی همچنین در جریان گفت وگویی تلویزیونی اظهار کرد که سهم ایران در تجارت گاز منطقه کمتر از 2 درصد است و این قرارداد به تامین سوخت زمستانی استان‌های خراسان رضوی ، خراسان شمالی ، خراسان جنوبی ، گلستان و سمنان کمک می‌کند .

روسای جمهور ایران و جمهوری اذربایجان نیز در حاشیه پانزدهمین اجلاس سازمان همکاری‌های اقتصادی در عشق اباد بر اهمیت این قرارداد تاکید کردند , الهام علی اف به خبرنگاران گفت که این سند امضا شده بسیار مهم و تاریخی است و نشان دهنده روابط عمیق تهران و باکو است , علی اف همچنین این قرارداد را مبنای بسیار خوبی برای همکاری‌های سه جانبه دانست و مدعی شد که اهمیت این سند از نظر امنیت اقتصادی و انرژی ، بسیار زیاد است .

ابراهیم رییسی نیز بر اهمیت قرارداد گازی بین جمهوری اذربایجان ، ایران و ترکمنستان تاکید کرد و ان را در خدمت توسعه روابط میان طرفین دانست , مجید چگنی ، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران نیز درباره این قرارداد اظهار کرد : « این قرارداد از اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک در تحکیم روابط منطقه ای برخوردار است و بر اساس این قرارداد ، قرار است سالانه 5/ 1 تا 2 میلیارد مترمکعب گاز از ترکمنستان به جمهوری اذربایجان از خاک جمهوری اسلامی ایران انتقال یابد ,» اهمیت تنش‌زدایی گازی با ترکمنستان همکاری ایران با همسایگانی مانند ترکمنستان و جمهوری اذربایجان در زمینه تهاتر گاز ، بیش از انکه عنصری تعیین کننده در وضعیت کنونی اقتصادی یا کمبود گاز کشور باشد ؛ دارای اهمیت استراتژیک و ژئوپلیتیک است .

فارغ از مزایای اقتصادی و انرژی ، این قرارداد سد اختلافات گازی ایران و ترکمنستان را از بین برد که این امر می‌تواند زمینه‌سازی بهبود روابط و واردات مستقیم گاز از ترکمنستان شود , امری که رییس جمهور نیز به ان پرداخت و با اشاره به دیدار و گفت وگو با رییس جمهوری ترکمنستان اظهار کرد : « بخش محوری در این دیدار توسعه روابط اقتصادی و رفع مشکل ترانزیت و گاز بود که این موضوع حل وفصل و قرار شد مساله ترانزیت به گونه ای باشد که ارتباط با کشورهای مختلف تسهیل شود ,» وی همچنین اظهار کرد : « موضوع گاز هم که دچار وقفه شده بود مورد بررسی قرار گرفت و سرانجام به امضای قرارداد منتهی شد و امیدواریم پس از این هیچگونه نگرانی در این زمینه وجود نداشته باشد .

» اهمیت تنش‌زدایی از روابط با ترکمنستان پس از اختلافات عمیقی که بر سر مساله گاز در سال‌های گذشته شکل گرفت ، بسیار بالا است و دیپلماسی فعالانه در زمینه انرژی می‌تواند طرف مقابل را به پای میز مذاکره بازگرداند تا بدین گونه بحران کمبود گاز داخلی نیز تا حد زیادی حل شود , ایران از سال 1375 با ترکمنستان وارد قراردادی 25 ساله برای واردات گاز شد که به موجب ان روزانه 26 میلیون مترمکعب و سالانه بین 8 تا 10 میلیارد مترمکعب از این کشور گاز وارد می‌شد , همچنین اصلاحیه ای در سال 2009 باعث شد که به این میزان ، روزانه 5/ 19 میلیون مترمکعب و سالانه 6 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی اضافه شود .

خط لوله گاز اول ایران و ترکمنستان در سال 1375 شروع به کار کرد و در دوران دولت احمدی‌نژاد نیز به منظور افزایش ظرفیت گازی ساخت خط لوله دوم نیز کلید خورد و چند فاز ان نیز افتتاح شد , در اواخر دولت دهم ایران همزمان با بالاگرفتن تحریم‌ها در بازپرداخت هزینه واردات گاز به مشکل خورد و دولت وقت که جواد اوجی در راس شرکت ملی گاز ان بود ، برای رفع این مشکل صادرات کالا و خدمات در ازای دریافت گاز را به طرف ترکمنستانی پیشنهاد کرد که مورد موافقت انها قرار گرفت , گرچه با همین شیوه نیز به گزارش خبر‌گزاری مهر ، 600 میلیون دلار از بدهی ایران به طرف مقابل باقی ماند .

در دولت روحانی اما با توقف تهاتر ، ایران خود را ملزم به پرداخت نقدی و پرداخت دیرکرد دانست و با عدم امکان تامین این مبلغ ، دولت ترکمنستان در سال 1395 اعلام کرد که ایران 2 میلیارد دلار بدهکار است , در چنین شرایطی با عدم امکان پرداخت چنین مبلغ هنگفتی به ترکمنستان ، این کشور صادرات گاز خود به ایران را کاملا متوقف کرد و روابط گازی 20 ساله تهران و عشق اباد به بن بست خورد , در سال 1397 نیز ترکمنستان از ایران به دیوان داوری بین‌المللی در سوییس شکایت کرد و این نهاد نیز ایران را به پرداخت 2 میلیارد دلار به طرف ترکمنستانی محکوم کرد .

پس از این رویدادها روابط ایران و ترکمنستان در همه ابعاد وارد تنش شد و دولت گذشته نیز حاضر به تسویه حساب نشد , حالا اما جواد اوجی و ابراهیم رییسی از کاهش تنش‌ها و مذاکره با طرف ترکمنستانی خبر داده‌اند , ایران تصمیم گرفته تا بدهی میلیارد دلاری گازی خود به ترکمنستان را تسویه کند .

وزیر نفت در حاشیه توافق سه جانبه درباره بحث تسویه بدهی ایران به ترکمنستان درباره قرارداد گازی تصریح کرد : « خوشبختانه با راهکارهای خوب وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران ، به زودی نخستین قسط ما بابت تسویه بدهی به طرف ترکمنستانی پرداخت می‌شود ,» گفتنی است که هنوز نحوه تسویه بدهی ایران ، میزان قسط اول و منبع تامین مالی ، کالایی یا خدماتی ان مشخص نیست ، چرا که با توجه به سابقه جواد اوجی در رابطه با ترکمنستان ممکن است ایران و این کشور همسایه بر سر تهاتر کالا با گاز به توافق رسیده باشند ، با این حال اهمیت گاز ترکمنستان برای ایران بسیار کلیدی است و با توجه به کمبود گاز و سوخت زمستانی موردنیاز کشور ، بازگشایی مسیر دیپلماتیک واردات گاز حیاتی و ضروری است , در واقع چنین قراردادی می‌تواند به ایران برای بازی کردن نقش هاب گازی منطقه کمک کند ، چرا که ترکیه در راستای ارزوی دسترسی و افزایش تجارت با اسیای میانه ، علاقه زیادی به واردات گاز از ترکمنستان دارد و دیپلماسی فعالانه ایران می‌تواند باعث قرارداد سواپ گازی مشابهی با ترکیه شود .

همچنین تنش‌ها میان ایران و جمهوری اذربایجان که در ماه‌های گذشته بالا گرفته بود ، حالا با همکاری تجاری در زمینه سواپ گازی رنگ باخته است , بهبود روابط ایران و جمهوری اذربایجان ، ترکیه و ترکمنستان می‌تواند باعث تقویت نقش منطقه ای ایران بالاخص در مرزهای شمال ، شمال غربی و شمال شرقی کشور شود و تجارت انرژی ایران با همسایگان را تقویت کند , تاثیر قرارداد بر شبکه تامین گاز داخلی همان گونه که پیش تر اشاره شد اهمیت این قرارداد سواپ در موقعیت تجاری و دیپلماتیک ایران در روابط گازی منطقه است ، اما در زمینه کمک به تامین گاز داخلی ، میزان گازی که ترکمنستان برای سواپ با جمهوری اذربایجان به ایران می‌دهد تاثیر چندانی بر رفع کمبود سوخت زمستانه ندارد .

البته باید گفت که هنوز مشخص نیست ایران قرار است چه مقدار از گاز موردنیاز استان‌های خراسان رضوی و شمالی و جنوبی ، گلستان و سمنان را به عنوان حق انتقال برای خود بردارد ، اما ابعاد کلی قرارداد نشان می‌دهد که نباید منتظر حجم چشمگیری از گاز برای شبکه داخلی کشور بود , ترکمنستان قرار است به طور کل روزانه 5 تا 6 میلیون مترمکعب گاز به ایران برای تهاتر با جمهوری اذربایجان صادر کند که در برابر مصرف روزانه 9 تا 8/ 12 میلیون متر مکعبی استان گلستان به تنهایی در روزهای پایانی ابان سال جاری ، عدد چشمگیری نیست , همچنین مدیرعامل شرکت گاز خراسان رضوی به « ایرنا » گفته است که مصرف گاز طبیعی استان در هفته اخر ابان امسال در مجموع به 346 میلیون مترمکعب رسیده است که تنها در روز 27 ابان شاهد مصرف 56 میلیون مترمکعب در روز بوده است .

با وجود چنین ارقامی مشخص است که نباید انتظار داشت که قرارداد سواپ گازی ترکمنستان و جمهوری اذربایجان از طریق خاک ایران کمک شایانی به بهبود میزان کمبود شبکه تامین گاز داخلی کند , البته ورود مجدد جریان گاز ترکمنستان به خودی خود باعث بهبود پایداری در مناطقی می‌شود که در مسیر خط لوله قرار دارند ، امری که بالاخص در روزهای سرد سال و با احتمال افت فشار شبکه ، ساکنان این استان‌ها را از خطر قطعی گاز دور می‌کند , همان گونه که چگنی نیز ضمن تاکید بر اهمیت اقتصادی سواپ گازی ، گفت که این قرارداد به پایداری شبکه گاز در شمال و شمال شرق ایران کمک می‌کند .

در واقع مزایای قرارداد گازی امضاشده برای ایران در مساله افزایش روابط تجاری با همسایگان و درامد خوبی است که احتمالا از این قرارداد برای ایران حاصل می‌شود , هر چند نقش پر رنگی برای این گاز در شبکه داخلی نمی‌توان قائل شد ، اما شروع این همکاری می‌تواند به بازگشت واردات گاز از ترکمنستان منجر شود که می‌تواند به تقویت امنیت انرژی کشور کمک اساسی کند ,.