سرمایه اجتماعی و ابعاد ان

۱۴۰۰/۰۶/۲۳ ۰۷:۳۱:۲۳

سرمایه اجتماعی ، یا بعد معنوی یک اجتماع ، میراثی تاریخی است که از طریق تشویق افراد به « همکاری » و « مشارکت » در تعاملات اجتماعی ، قادر است به حل میزان بیشتری از معضلات موجود در ان اجتماع ، فائق‌اید .



سرمایه اجتماعی ، یا بعد معنوی یک اجتماع ، میراثی تاریخی است که از طریق تشویق افراد به « همکاری » و « مشارکت » در تعاملات اجتماعی ، قادر است به حل میزان بیشتری از معضلات موجود در ان اجتماع ، فائق‌اید , به گزارش چشم برخوار ؛ احمدزارعان / سرمایه اجتماعی ، یا بعد معنوی یک اجتماع ، میراثی تاریخی است که از طریق تشویق افراد به « همکاری » و « مشارکت » در تعاملات اجتماعی ، قادر است به حل میزان بیشتری از معضلات موجود در ان اجتماع ، فائق‌اید و حرکت به سوی رشد وتوسعه شتابان اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی و … را امکان‌پذیر سازد , در واقع ، سرمایه اجتماعی را می‌توان در کنار سرمایه‌های اقتصادی و انسانی ، بخشی از ثروت ملی به حساب اورد که بستر مناسبی برای بهره برداری از سرمایه انسانی و فیزیکی ( مادی ) و راهی برای نیل به موفقیت قلمداد می‌شود .

بدون سرمایه اجتماعی ، هیچ اجتماعی به هیچ سرمایه ای نمی‌رسد ، به طوری که بسیاری از گروه‌ها ، سازمان‌ها و جوامع انسانی ، بدون سرمایه اقتصادی و صرفا با تکیه بر سرمایه انسانی و اجتماعی توانسته‌اند به موفقیت دست یابند ، اما هیچ مجموعه انسانی ، بدون سرمایه اجتماعی نمی‌تواند اقدامات مفید و هدفمندی انجام دهد , از سوی دیگر ، سرمایه اجتماعی ، به زندگی فرد ، معنی و مفهوم می‌بخشد و زندگی را ساده تر و لذت بخش تر می‌کند , پس به طور کلی می‌توان گفت : هر چه سرمایه اجتماعی ملتی بیشتر باشد ، ان ملت ، خوشبخت تر و ثروتمندتر خواهد بود .

برخی از ابعاد جنبه‌ها و اشکال سرمایه اجتماعی که گاه از انها به عنوان ارزش‌های اجتماعی نیز یاد می‌شود عبارت‌اند از : اعتماد ، صداقت ، حسن تفاهم ، سلامتی نفس ، هم دردی ، دوستی ، همبستگی ، فداکاری و … , این ابعاد از طریق جریان‌های اطلاع‌رسانی مثل اموزش مربوط به مشاغل ، تبادل عقاید ، تبادل اطلاعات ، هنجارهای مربوط به معاملات در شبکه‌های اجتماعی ، مشارکت‌های مردمی ، گروه‌های خودیاری و نوع دوستی و روحیه جمع گرایی در برابر فردگرایی ، و … بین اعضای شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد ، به طوری که جای پای این بحث را در روابط تمامی گروه‌های اجتماعی از قبیل : مذهبی ( مسجد ، کلیسا ) ، ورزشی ( باشگاه‌ها ) ، مدنی ( انجمن‌ها ، اتحادیه‌ها ، احزاب و رسانه‌های مستقل ) ، اموزشی و تربیتی ( مدارس ، دانشگاه‌ها ) و در روابط همسایگی ، دوستانه ، شغلی و خانوادگی نیز می‌توان مشاهده کرد , سرمایه اجتماعی ، یا بعد معنوی یک اجتماع ، میراثی تاریخی است که از طریق تشویق افراد به « همکاری » و « مشارکت » در تعاملات اجتماعی ، قادر است به حل میزان بیشتری از معضلات موجود در ان اجتماع ، فائق‌اید و حرکت به سوی رشد وتوسعه شتابان اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی و … را امکان‌پذیر سازد .

در واقع ، سرمایه اجتماعی را می‌توان در کنار سرمایه‌های اقتصادی و انسانی ، بخشی از ثروت ملی به حساب اورد که بستر مناسبی برای بهره برداری از سرمایه انسانی و فیزیکی ( مادی ) و راهی برای نیل به موفقیت قلمداد می‌شود , بدون سرمایه اجتماعی ، هیچ اجتماعی به هیچ سرمایه ای نمی‌رسد ، به طوری که بسیاری از گروه‌ها ، سازمان‌ها و جوامع انسانی ، بدون سرمایه اقتصادی و صرفا با تکیه بر سرمایه انسانی و اجتماعی توانسته‌اند به موفقیت دست یابند ، اما هیچ مجموعه انسانی ، بدون سرمایه اجتماعی نمی‌تواند اقدامات مفید و هدفمندی انجام دهد , از سوی دیگر ، سرمایه اجتماعی ، به زندگی فرد ، معنی و مفهوم می‌بخشد و زندگی را ساده تر و لذت بخش تر می‌کند .

پس به طور کلی می‌توان گفت : هر چه سرمایه اجتماعی ملتی بیشتر باشد ، ان ملت ، خوشبخت تر و ثروتمندتر خواهد بود , برخی از ابعاد جنبه‌ها و اشکال سرمایه اجتماعی که گاه از انها به عنوان ارزش‌های اجتماعی نیز یاد می‌شود عبارت‌اند از : اعتماد ، صداقت ، حسن تفاهم ، سلامتی نفس ، هم دردی ، دوستی ، همبستگی ، فداکاری و … , این ابعاد از طریق جریان‌های اطلاع‌رسانی مثل اموزش مربوط به مشاغل ، تبادل عقاید ، تبادل اطلاعات ، هنجارهای مربوط به معاملات در شبکه‌های اجتماعی ، مشارکت‌های مردمی ، گروه‌های خودیاری و نوع دوستی و روحیه جمع گرایی در برابر فردگرایی ، و … بین اعضای شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد ، به طوری که جای پای این بحث را در روابط تمامی گروه‌های اجتماعی از قبیل : مذهبی ( مسجد ، کلیسا ) ، ورزشی ( باشگاه‌ها ) ، مدنی ( انجمن‌ها ، اتحادیه‌ها ، احزاب و رسانه‌های مستقل ) ، اموزشی و تربیتی ( مدارس ، دانشگاه‌ها ) و در روابط همسایگی ، دوستانه ، شغلی و خانوادگی نیز می‌توان مشاهده کرد تعریف عمومی از سرمایه اجتماعی سرمایه اجتماعی ، عبارت است از یک ظرفیت ( جوهر اجتماعی ) که هماهنگی و همکاری را در جامعه و گروه ، تسهیل می‌کند .

در واقع ، می‌توان سرمایه اجتماعی را یک مفهوم مرکب که دارای سه بعد : ساختار ، محتوا و کارکرد است ، تلقی نمود که ساختار اجتماعی ان ، همان شکبه ارتباطات اجتماعی است و محتوای ان ، عبارت از اعتماد و هنجارهای اجتماعی است و کارکرد ان نیز همان عمل متقابل اجتماعی است , عوامل تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی عوامل ساخت سرمایه اجتماعی را به چهار دسته تقسیم کرده‌اند : 1 , عوامل نهادی : نهاد به معنای قانون ، رسم ، عرف ، عادت و یا سازمانی است که در زندگی سیاسی یا اجتماعی مردم ، موثر واقع می‌شود ونظام هدف داری را در جهت رفع نیازهای یک اجتماع سازمان یافته ، ایجاد می‌کند ، مانند : دولت که از طریق وضع قوانین و ایجاد نظام هدفدار ، موجب تشکیل سرمایه اجتماعی می‌شود .

2 , عوامل خودجوش : هنجارهایی که به صورت خودجوش ، به جای قانون و دیگر نهادهای رسمی ، از کنش‌های متقابل اعضای یک اجتماع به وجود می‌ایند و ناشی از انتخاب‌های تعمدی نیستند ، در این دسته قرار می‌گیرند , 3 .

عوامل بیرونی : منظور از این دسته عوامل ، هنجارهایی هستند که از جایی ، غیر از همان اجتماعی که در ان به کار رفته‌اند ، سرچشمه می‌گیرند ، همچون : دین ، مذهب ، ایدئولوژی و فرهنگ یا تجربه مشترک تاریخی , 4 , عوامل طبیعی : در این گروه ، دو دسته از عوامل : « روابط خویشاوندی » و « همبستگی‌های قومی و نژادی » قرار می‌گیرند .

ابعاد سرمایه اجتماعی در یک دسته بندی ، سرمایه اجتماعی به سه بعد : ساختاری ، شناختی و ارتباطی تقسیم می‌شود که در ادامه به بررسی هر یک از این ابعاد می‌پردازیم , 1 , بعد ساختاری : این بعد ، به سه دسته زیر تقسیم می‌شود : الف : پیوندهای موجود در شبکه ، شامل : وسعت و شدت ارتباطات موجود در شبکه .

ب : شکل و ترکیب شبکه ، شامل : سلسله مراتب شبکه ، میزان ارتباط پذیری و تراکم شبکه , ج : تناسب سازمانی ، مثلا : تا چه انداره شبکه ایجاد شده برای یک هدف خاص ، ممکن است برای اهداف دیگر نیز استفاده شود , 2 .

بعد شناختی : این بعد که محور ان ، شناخت ( یعنی فعالیت‌های ذهنی ، عقلی و اندیشه ای ) است ، با استفاده از زبان مشترک ، بینش مشترکی از اهداف و ارزش‌ها را برای اعضای شبکه فراهم می‌کند و مقدمه فعالیت بهینه انان در نظام اجتماعی را فراهم می‌نماید و شامل : زبان ، علائم مشترک و روایت‌های مشترک است , 3 , بعد ارتباطی : این بعد ، شامل مولفه هایی چون : اعتماد ، هنجارها ، تعهدات ، روابط متقابل و تعیین هویت مشترک است .

یک تقسیم بندی دیگر دسته بندی دیگری از ابعاد سرمایه اجتماعی توسط گروه « کندی » در دانشگاه هاروارد ، انجام شده که در عین توجه به متغیرهای تقسیم پیشین ، سرمایه اجتماعی را به گونه‌ها و ابعاد متنوع‌تری تقسیم نموده است : 1 , اعتماد : الف : اعتماد اجتماعی : شامل اعتماد به افرادی مانند : همسایه ، همکار ، فروشنده یک فروشگاه ، یک هم کیش ، پلیس و خلاصه همه کسانی است که در زندگی روزمره با انها در ارتباط هستیم , ب : اعتماد میان نژادهای مختلف : ممکن است سرمایه اجتماعی ، میان نژادهای مختلف ( سیاه ، سفید ، زرد ) بررسی شود و میزان اعتماد نژادها به همدیگر سنجیده شود .

2 , مشارکت سیاسی : الف : مشارکت سیاسی عادی : این نوع مشارکت را می‌توان از روی تعداد رای دهنده ، میزان مطالعه و حجم خرید روزنامه‌ها ، اطلاعات شهروندان از مسائل سیاسی روز و … مورد اندازه‌گیری قرار داد , ب : مشارکت سیاسی نقادانه : ممکن است مشارکت سیاسی عادی یک جامعه در حد پایینی باشد ، ولی همین جامعه از لحاظ مشارکت سیاسی نقادانه ، سطح بالایی داشته باشد و افراد در فعالیت هایی مثل : راهپیمایی‌ها ، اعتصابات ، تحریم‌ها ، تجمع‌ها ، انقلاب سیاسی و … حضور فعال داشته باشند .

3 , مشارکت و رهبری مدنی : الف : رهبری مدنی : نقش رهبری افراد در گروه‌ها ، باشگاه‌ها ، انجمن‌ها و امور شهر یا مدرسه و دانشگاه و نظایر اینها که اشکال مختلف مشارکت مدنی هستند ، گونه ای از سرمایه اجتماعی است , ب : مشارکت مدنی : یعنی افراد جامعه تا چه اندازه در انواع گروه‌های مذهبی ، باشگاه‌های ورزشی ، سازمان‌های جوانان ، انجمن‌های مربوط به والدین ، گروه‌های و موسسات خیریه ، تعاونی‌ها و اتحادیه‌های کارگری ، فرهنگسراها و … فعالیت می‌کنند .

4 , پیوندهای اجتماعی غیر رسمی : این بعد ، بر خلاف بعد قبلی ، به سنجش جنبه‌های غیر رسمی سرمایه اجتماعی می‌پردازد ، مانند : تعداد دوستان یک فرد ، میزان معاشرت فرد با دوستان خود در محیط اداری و خارج از ان ، مشارکت در بازی‌های گروهی ، دیدار از فامیل و … , 5 .

بخشش و روحیه داوطلبی : عضویت افتخاری شهروندان در سازمان‌های غیردولتی خدمات انسان دوستانه و همکاری افراد جامعه با نهادهای خیریه و داوطلبانه ، چه به صورت مالی و فکری و صرف وقت ، از این قبیل سرمایه‌های اجتماعی است , 6 , مشارکت مذهبی : مذهب نقش خیلی مهمی در سرمایه اجتماعی ایفا می‌کند .

افراد بر حسب دین و مذهبی که دارند ، ممکن است منشاء مشارکت باشند , مانند : فعالیت در امور مساجد و تکایا ، کلیساها و یا اماکن مذهبی و زیارتی , 7 .

عدالت در مشارکت مدنی : در برخی جوامع تمایل به سوی افراد متمکن ، تحصیلات عالیه و نژاد خاصی است و بالعکس در برخی جوامع دیگر ، افراد فقیر در اولویت قرار دارند , از ان جا که این عوامل در سلامت جامعه مهم هستند ، اندازه‌گیری میزان تساوی افراد مختلف در مشارکت‌های اجتماعی ، حائز اهمیت است , 8 .

تنوع معاشرت‌ها و دوستی‌ها : هر چه فرد با : افراد ، طبقات و گروه‌های بیشتر و متعلق به نژادها و مذاهب مختلف در ارتباط باشد و با انها رابطه دوستی برقرار کرده باشد ، به همان اندازه موجب افزایش سرمایه اجتماعی شده است , نتیجه به طور کلی می‌توان گفت که : سرمایه اجتماعی یک ظرفیت ، جوهر اجتماعی یا هنجاری غیر رسمی است که همکاری میان افراد و نهادهای یک جامعه را ارتقا می‌بخشد , هر شبکه اجتماعی ، برای دستیابی به اهداف خود ، علاوه بر افراد اگاه و با تجربه و امکانات و ابزار مادی ، به عوامل مانند : اعتماد ، تعهد و مسئولیت پذیری و … هم نیاز دارد که این عوامل ، همان سرمایه‌های اجتماعی هستند .

حتی یک گروه از خلافکاران ( مثل گروهی دزد یا قاچاقچی ) هم برای موفقیت در کار خود به سرمایه اجتماعی و هنجارهایی مانند : رفتارهای اخلاقی ، قانونمداری ، خطرپذیری و اعتماد متقابل در بین اعضای گروه ، نیاز دارد , در واقع برای موفقیت دسته جمعی در امور غیر قانونی هم ، وجود سرمایه اجتماعی شرط است , منابع : 1 .

« نگرشی بر سرمایه اجتماعی و ابعاد ان » ، اندیشه صادق ، ش 11 12 2 , « سرمایه اجتماعی » ، محسن رضایی ، بینش سبز ، شماره 15 , 3 .

« سرمایه اجتماعی ، اصل محوری توسعه » ، سید مهدی الوانی علیرضا شیروانی ، ماه نامه تدبیر ، شماره 147 ، ص 27 , 4 , « سرمایه اجتماعی ، مفاهیم و نظریه‌ها » ، سید مهدی الوانی میر علی سید نقوی ، فصل نامه مطالعات مدیریت ، شماره 33 و 34 .

5 , « درامدی بر سرمایه اجتماعی » ، مهدی علاقبند ، نشریه الکترونیکی فصل نو , 6 .

« رویکردی به ارزیابی سرمایه اجتماعی در اقتصاد ایران » ، محمود توسلی علی نیاز ، مجله برنامه و بودجه ، شماره 3 , 7, نظریه‌ی کنش ، پی یر بوردیو ، ترجمه‌ی سیدمرتضی مردیها ، تهران : نقش و نگار 8.

دموکراسی و سنت‌های مدنی ( سرمایه اجتماعی و سنت‌های مدنی در ایتالیای مدرن )، رابرت پاتنام ، ترجمه‌ی محمتقی دلفروز ، نشر جامعه شناسان 9, بنیادهای نظریه‌ی اجتماعی ، جیمز کلمن ، ترجمه‌ی منوچهر صبوری ، تهران : نشر نی به اشتراک بگذارید : http://cheshmeborkhar,ir/?p=168575.