مجملی درباره کتب قرائتی - متن سخنرانی اقای دکتر هوشیار در سال 1335

۱۴۰۰/۰۷/۱۹ ۱۰:۳۱:۳۰


امروز باز شاهد یکی دیگر از کارهای موسسین مجله‌ی سپیده‌ی فردا و همکاران محترم ان هستیم , کار لازم و قابل توجه در این کشور پهناور زیاد است , به حقیقت می‌توان گفت که در ایران هر کاری بکر است و دست نخورده و عرصه نیز شاید براهل کار باز باشد .

بر فرض اینکه کسی از روی یاس و شکایت بگوید که موانع هم زیاد است ، من در پاسخ او می‌گویم که باید با کمال پردلی ، در برابر مانع استقامت کرد و در چشمان افراد مانع ، مانند شیر نگریست و ان‌ها را در هم شکست ، زیرا که همین موانع لذت کار و موفقیت را چندین برابر می‌کند و حس دلاوری را در افراد فعالایجاد می‌نماید و صحنه‌های مبارزه و ازمایش قوا را که در ازمنه‌ی باستانی داشتیم پیش دیده می‌اورد و ان‌ها را زنده می‌کند ؛ منتهی با رستم‌های دیگر و با افراسیاب‌های دیگر و با دیو و ددان دیگر ! باید دانست که حیطه‌ی داستان ، محصور در گذشته نمانده و نمی‌ماند ! برای ایندگان و دلاوران این زمان هم موضوعات داستانی زیاد است و خواهد بود , در هر حال به جوانان و اهل کار باید گفت به پیش !! این دوره هنوز خوش بختانه دوره‌ی پهلوانی است ! از هفت خوان‌ها باید گذشت , درباره‌ی دیوان و ددان هنوز قصه و داستان نوشته خواهد شد ! پهلوانان نیز بدانند که برای اطفال و جوانان اینده مظهر شجاعت خواهند بود و خواهند ماند ! دوره‌ی قصه و داستان تا انسان هست تا منصف هست و بی انصاف هست ، ادامه خواهد یافت و به پایان نخواهد رسید .

بانوی پیش قدم ادبیات کودکان یکی از این کارهای مهم ، فعالیت شبانه روز زنان تحصیل کرده و فاضل و مدیر و همکاران مجله‌ی سپید ه‌ی فرداست , یکی از همکاران خانم میرهادی است که توجه به امری کرده است که در کشورهای دیگر یک صد سال سابقه دارد و ان توجه به ادبیات و اثار برای اطفال و جوانان است , دوستان دیگری هم داریم که در این کار پیش قدم بوده‌اند از قبیل اقای صبحی مهتدی و شاگردان قدیم و دوستان امروز من اقای محسن فارسی و اقای یمینی شریف که یکی قصه‌ها را جمع می‌کند ، دیگری قصه‌های کشورهای دیگر را به زبان پارسی ترجمه می‌کند و دیگری برای کودکان شعر می‌سازد و خوب هم می‌سازد .

خوراک پیشینیان ، توشه‌ی راه ما اکنون ببینیم که در زمان قدیم اثار خواندنی بچه‌های ما از چه قبیل بوده است : به یقین بسیاری از نویسندگان بی نام و نشان ، کمال مطلوب زمان خود را به صورت قصه در اورده‌اند ، کمال مطلوب جوانمردی ، کمال مطلوب دلاوری ، کمال مطلوب پاکی و عفت و تصورات در باب پلیدی و در باب ان چه منفور است به صورت دیوان و ددان و جادوگران و هم چنین مفاهیم خود را در باب مرد ، در باب زن ، در باب امیر ، در باب شاه و گدا ، در باب وزیر ، در باب بی چیز و توانگر ، در باب دادخواه و دادگر ، در باب عابد و زاهد ، در باب عشق ، در باب هجر ، در باب پسر و دختر ، همه را به صورت قصه وافسانه در اورده‌اند حتی شعرای بزرگوار ما نیز همین مفاهیم را به دقیق‌ترین شکلی و رقیق‌ترین عباراتی در اثار هنری جاویدان خود مانند « ویس و رامین »، « لیلی و مجنون »، « خسرو و شیرین »، « یوسف و زلیخا » و داستان‌های حماسی شاهنامه و جز ان به یادگار گذاشته‌اند , قصص و داستان‌های ما همه مجلای تصورات عمومی مردم و کمال مطلوب ان‌ها بوده است که اگر کسی بخواهد وضع اجتماعی و حتی اقتصادی و سلسله مراتب اجتماع ما را درست بفهمد می‌تواند از خلال همین قصه‌ها و داستان‌ها دریابد و همان‌ها را بدین منظور تحلیل و تجزیه کند , این گونه اثار در کشور ما که مرز اجتماعی و تاریخی ان خیلی وسیع تر از مرز جغرافیایی ان است و شعاع دایره‌ی ان تا سوماترا و جاوه از طرفی و تا خان بالغ یعنی « پکن » از جهتی و تا دورادور دریای سیاه و بغازها از سویی و تا مصر و حبشه و زنگبار از سویی دیگر می‌رسد ، بسیار است .

من هنوز به تحقیق نمی‌دانم که چند اثر دراین باره موجود است ، لیکن هر یک از ما اثاری از قبیل « موش و گربه » شاعر بزرگ عبید زاکانی که فاضل ارجمند و دوست گرامی من دکتر خسرو وارسته رساله‌ی دکترای نفیس خود را در پاریس به وی تخصیص داده است و نان و حلوا و سنگ تراش و خاله سوسکه و حسین کرد شبستری و امیر ارسلان و چهل طوطی و رموز حمزه و چهار درویش و حکایات ملانصرالدین و الف لیله و ده‌ها از این قبیل اثار که کتب خواندنی جوانان و توده‌ی مردم را تشکیل می‌داد ، می‌شناسد , امیدوارم وقتی بیاید که این اثار همه جمع بشود و از لحاظ علم الاجتماع و علم الاخلاق و روانشناسی و اموزش و پرورش جداگانه موضوع دکترای دانشکده‌های مربوط قرار گیرد و به سزا تحلیل گردد , انچه در نظر اول در این باب می‌توان گفت این است که این‌ها این‌ها از جمله اثاری است که بیش تر مورد توجه اکثریت مردم بوده است چنان که امروز نیز همان‌ها در شهرهای کوچک و قراء و قصبات ایران هنوز خوانده می‌شوند و به این زودی‌ها نیز نمی‌توان اثاری چنان وحدانی که منطبق بر امال و ارزوی اکثریت مردم ما باشد به جای ان‌ها گذاشت مگر این که بخواهند به وسیله اثاری که از روح ایرانی سرچشمه نگرفته است ، وحدت سننی و ادابی ما را از هم بپاشند ! از این رو به تاکید هر چه تمام به نویسندگان و کسانی که عجالتا خویش را موظف و مسئول می‌دانند می‌گویم که در این باره باید با کمال متانت ، قدم و قلم برداشت .

اثار گذشته که چند نام از ان ذکر کردیم چنان با جان مردم پیوسته است که جداناشدنی است زیرا که از جان و روح اجتماع و تاریخ مردم سرچشمه گرفته است و هنوز هم مدام همان‌ها را چاپ می‌کنند زیرا که هم چنان در کشور پهناور ما خواننده دارد , ایدئولوژی در تار و پود داستان انظمه‌ی سیاسی و « راسیونالیستی » امروز که می‌خواهند مردم را به راهی و روشی معین سوق دهند ، ابتدا از همین جا شروع به کار می‌کنند ، ابتدا در قصص و حکایات رخنه می‌کنند , بردارید کتاب پرحجم « رموز حمزه » را که مجموعه ای است از عهد باستان و از حکایات و قصص زمان ساسانیان بلکه پیش تر را نگاه کنید که چگونه تصورات و افکار و اصول و اصطلاحاتی که در نتیجه‌ی حمله‌ی اعراب به ایران ، به وجود امده در ان داخل شده است .

امروز نظام‌های اجتماعی و اشتراکی نیز همین رویه را پیش گرفته‌اند , در کشورهای « دموکرات » که نمی‌خواهند سنن و اداب را نادیده انگارند ، قدیم و جدید را در ردیف هم می‌گذارند و تفوق یکی را بر دیگری به دست جریان روزگار و به طبیعت اجتماع وامی گذارند , در کشور ما هنوز دانسته و عمدا ، قدمی در این راه برداشته نشده است و در ان چه به ما رسیده است هنوز زبان بچه ، محتویات ذهن بچه ، سن بچه ، محیط بچه ، احساسات بچه ، در نظر گرفته نشده است ؛ گویی که وضع روحی بچه و بزرگ به یکدیگر بسیار نزدیک بوده و انچه بچه را خوش می‌امده است ، بزرگ را نیز خوش می‌امده و بالعکس .

همان طور که گفتیم ، قصص و حکایات ما مجلای محیط تاریخی به طور اعم بود ، نه مجلای محیط بچه به نحو اخص ؛ ان هم به مفهومی که ما امروز در روانشناسی و تعلیم و تربیت داریم ! لباس‌های بزرگ برای بچه‌های کوچک همانطور که لباسی که برای کودکان می‌دوختند جز از لحاظ اندازه با لباس بزرگ ترهاتفاوتی نداشت ، وضع اثار خواندنی اطفال و جوانان نیز بدین گونه بود , اگر پوشاک بچه‌ها را بررسی کنید و از چند خانواده فرهنگی ماب بگذرید ، می‌بینید که پیراهن اطفال ، قبای اطفال و پای جامه‌ی اطفال مانند پیراهن و قبا و پای جامه‌ی بزرگ ترها بود , کلاه و شب کلاهی که با بستن پارچه ای بدور ان به صورت عمامه در می‌ایند بر سر بچه‌ی شیرخواره می‌گذاشتند و در همه جای کشور ما معمول بود .

یکی از سرشناسان ما پس از شصت سال عمر که تازه سفری بمشرق ایران کرده بود ، با کمال تعجب می‌گفت که مردم همه در ان سامان هنوز عمامه بر سر دارند و شاید نمی‌دانسته است که واقعا در مشرق امپراطوری ایران از جبال پامیر گرفته تا استان‌های مرکزی و در بعضی استان‌های غربی و از ماوراءالنهر تا دره‌ی سند و بحر عمان از زمان‌های قدیم این گونه پوشش سر معمول بوده و شاید کلاه ، ان هم کلاه تخم مرغی فقط پوشش سر مردم بعضی استان‌ها از قیبل پارس و لرستان و استان‌های مرکزی و جنوب بحر خزر بوده است , منظور من در این جا ورود در بحث لباس از لحاظ مردم شناسی نیست ؛ فقط می‌خواستم بگویم در ان روزها که درون بزرگ ترها زیاد پیچیده نبود و بسیار به روحیه خردسالان نزدیک بود ، قصص و حکایات کودکان و بزرگ تران نیز باهم مماس بود , کودک و جوان و پیران عوام در یک ردیف بودند و در برابر ان‌ها مردم درس خوانده و فاضل و اهل قلم نیز در یک ردیف و شاید حد مشترک میان ان‌ها یعنی پیوند میان عوام و خواص فقط بعضی شعرا بودند که روح کلیه‌ی طبقات به سوی ان‌ها گرایش داشت .

لیکن وضع امروز دیگر گونه است , گرچه هنوز ما شاید از کتاب عمیق و پرمطلب « موش و گربه » لطف می‌بریم و غالبا با یک عقب گرد و رجعت « اتا ویستی » به حال کودکان باز می‌گردیم و چون اثار قدیم به زمینه‌ی روحیات هزاران ساله‌ی ما پیوستگی دارد و بیش تر با ان متناسب است ، از ان‌ها لطف می‌بریم لیکن در نتیجه‌ی تماس با تمدن مغرب زمین ، خوش بختانه متوجه اختلافات و دگرگونی‌ها میان بزرگ و کوچک نیز شده‌ایم , معلوم است که این توجه و نهضت کاملا از درون ما سرچشمه نگرفته و خود ما به این نتایج نرسیده‌ایم .

جوانان ما که با تمدن‌های دیگر تماس گرفته‌اند و نمی‌خواهند و نمی‌توانند دست بر روی دست نهاده و بیکار نشینند ، مدام کارهایی می‌کنند که در راستای جریان تمدن واقع است و بیشتر هم به زیان جان و عمر خود پر تند می‌روند و از خود نمی‌پرسند که واقعا در راستای تمدن می‌روند یا در راستای مذهب و عقل و در نتیجه ، در راستای تلاشی وجدانی و احساسی !! اری چه می‌توان کرد ! قانون ظروف مرتبطه تنها در مایعات صادق نیست بلکه در روانشناسی و اجتماعیات نیز صادق است , در زمان‌های پیش ، این ظروف یعنی کشورها و مردم شان تا به این درجه با هم ارتباط نداشتند ، هم مسافت مانع بود ، هم تعصبات ! یکی ، دیگری را کافر می‌دانست و دیگری ان یک را نجس ! بدین گونه کشورهای مختلف و مردم ان و ادیان مختلف کاملا متمایز بودند و تشخص و تفرد خود را نگاه می‌داشتند ! لیکن امروز وضع دگرگون گشته است , گو این که در این مورد هم هنوز استثنایی است که به روش ارتجاعی می‌گوید : ان که با ما نیست بر ماست ! و بر دور خود دیوار می‌کشد .

در باب تاسیس کتابخانه‌های کودک اکنون ببینیم فرنگی‌ها که ما از پی ان‌ها می‌رویم از کی به فکر این دگرگونی افتاده‌اند و مخصوصا از کی به تالیف کتاب‌های اطفال از روی عمد و استشعار ، اغاز کرده‌اند و از کی برای اطفال خود به تاسیس باشگاه و قرائت خانه پرداخته‌اند , در کشورهای دیگر نیز مانند کشور ما از قرن‌ها پیش کتابخانه وجود داشته لیکن این کتابخانه‌ها در دسترس عموم مردم نبوده و فقط محققین و طلاب مدارس به ان راه داشته‌اند , مردم انگلستان از سال 1830 به تاسیس کتابخانه‌های عمومی که در اختیار همه‌ی مردم باشد پرداختند و حتی اتحادیه‌ی کارگران در همان زمان یعنی یک صد و سی سال پیش دو و نیم درصد درامد خود را به امور فرهنگی اختصاص داد و دولت نیز در 1849 از مالیات شهرهای بزرگ اضافه بر هر لیره مالیات ، نیم پنس هم برای کتابخانه‌های عمومی مالیات می‌گرفت .

در منچستر در سال 1861 اولین قرائت خانه‌ی اطفال افتتاح شد , در سال 1894 علاوه بر این تصمیم گرفتند برای دانش اموزان کتب حکایت و قصه و داستان به مدارس بفرستند , برای این کار در هر کلاسی فهرستی از کتب مورد نیاز گذاشته بودند تا اطفال در سنین 8 تا 15 کتاب‌های مورد نیاز خود را انتخاب کنند و از طرف کتابخانه‌های عمومی به وسیله مدرسه ارسال می‌کردند .

از سال 1882 به منظور جلوگیری از کتاب هایی که خواندن ان از لحاظ اخلاق و اموزش و پرورش زیان اور است , در « ناتینگهام » قرائت خانه‌ی مخصوصی جهت اطفال دایر کردند , در « انتاریو » ontario یکی از شهرهای « کانادا »، از سال 1850 قانون کتابخانه‌های عمومی به تصویب رسید و از سال 1920 هر فردی مالیاتی بمبلغ پنجاه سنت برای کتابخانه عمومی می‌پرداخت .

در « تورنتو » toronto از سال 1912 سالیانه 400000 کتاب از طرف اطفال و جوانان خوانده می‌شد , در شهرهای سیدنی و ادلاید استرالیا ، در سال « » « » 1918 قرائت خانه‌ی اطفال افتتاح گردید ؛ حتی در هندوستان در سال 1913 در شهر « بارودا » baroda قرائت خانه اطفال تاسیس شد که در سال اول 20000 طفل و جوان به ان مراجعه کرده بودند , در امریکا در سال 1732 شرکت کتاب که به وسیله « بنیامین فرانکلین » تاسیس شده بود نیز اولین کتابخانه عمومی را تاسیس کرد ( این سال مصادف است با اوایل سلطنت کریمخان زند ).

بعدها « کارنجی » معروف ، 64 میلیون دلار برای ساختمان کتابخانه‌ی عمومی تخصیص داد , در امریکا کتابخانه‌های عمومی همیشه با مدارس همکاری می‌کردند و حتی طریق استفاده از کتاب را به اطفال و جوانان اموزش داده و از ان‌ها در طرز استفاده از کتاب و کتابخانه ، ازمون می‌گرفتند , سال 1803 درست 25 سال پیش از جنگ ایران و روس و معاهده ترکمن چای و گلستان ، تاریخ تاسیس قرائت خانه‌ی اطفال و جوانان 9 تا 16 ساله در امریکا است .

در سال 1886 چهل و چهار کتابخانه‌ی عمومی وجود داشت که 44 قرائت خانه به ان وابسته بود , در اخر قرن نوزدهم در کلیولاند cleveland هفتاد و هفت درصد اطفال به قرائت خانه‌ی مربوط به خودشان می‌رفتند و این مقارن است با اواسط سلطنت ناصرالدین شاه ! در فرانسه ، ناپلئون نخستین کسی بود که فرمان تهیه‌ی کتب مخصوص جهت اطفال را صادر کرد و در سال 1833 دولت کتب قرائتی اطفال و جوانان را به مدارس می‌فرستاد , در سال 1924 تعداد کتابخانه‌ی مدارس بیش از 50000 بود .

موزه‌ی کتاب‌های اطفال در پاریس به نام l’heure joyeuse معروف است , مهم تر از همه پیشرفت هایی در این زمینه است که در کشور روسیه به وجود امده , بی سوادی در روسیه و ممالک متصرفی ان بسیار زیاد بود .

دولت مقرر داشت که تا سال 34/1933 دیگر در کشور شوروی یک تن هم بی سواد نباشد , همه می‌دانیم که به وسیله‌ی سواد و از راه چشم بسیار زود می‌توان در وحدت ادابی و سنی اقوام رسوخ کرد و عقاید و افکار ان‌ها را تحت تاثیر قرار داد و در ان‌ها تصرف کرد و ان‌ها را مکانیزه و یکنواخت ساخت , در سال‌های 1921 تا 1927 فقط شش میلیون را باسواد کردند .

محل قرائت خانه‌ها در همان مراکزی بود که برای « تبلیغات سیاسی » در قراء و قصبات در نظر گرفته بودند , تا سال 1928 به استثنای قرائت خانه‌های اطفال در « اوکراین » و روسیه‌ی سفید و قفقازیه 94 قرائت خانه مستقل برای اطفال داشتند و 486 قرائت خانه وابسته به کتابخانه‌های عمومی برای اطفال درنظر گرفته شده بود , کودکان و جوانان برای ورود به تالار قرائت خانه و انتخاب کتا ب‌های خواندنی ازاد بودند .

کتابدار ، کتاب مورد نیاز هر طفل را به اضافه‌ی اظهارات او در باب کتبی که تا ان زمان خوانده بود ، یادداشت می‌کرد , اطفال ، تشکیلاتی به منظور همکاری ادبی و پیشرفت در کار خواندن داشتند و این تشکیلات سه نوع بود : اول - انجمن حکایت و نقل گویی دوم - انجمن تقریظ و انتقاد سوم – انجمن پرورش شخص به وسیله‌ی خود شخص اعضای انجمن تقریظ و انتقاد موظف بودند کتاب هایی را که باید به اطفال دیگر پیشنهاد کنند ، از قبل بخوانند و در ان رسیدگی کنند , اطفال با کتابداران درباره‌ی کتبی که باید بخوانند ، مشورت می‌کردند یا این که سوا‌های خود را در جعبه‌ی سوالات می‌ریختند و جواب را در جعبه‌ی اطلاعات دریافت می‌کردند .

دستورات و مقررات کتابخانه‌ی محور در کتابخانه‌ی مرکزی اطفال در مسکو ( از لحاظ کتابخانه‌ی نمونه )، در سالی که ما از ان صحبت می‌کنیم یعنی سال 1927، شش هزار کودک عضو بودند , از این عده 40 درصد فرزندان کارگران و 40 درصد فرزندان کارمندان و 20 درصد فرزندان کارمندان عالی رتبه و روشنفکران بودند , سه تالار اخیر نوعی از کودکستان را تشکیل می‌داد که در ان مجموعه‌های عکس و کتاب‌های عکس و سایل بازی در اختیار کودکان گذاشته می‌شد .

نوع کتاب‌های قرائت خانه‌های اطفال بنابر مقرراتی که در 23 دسامبر 1926 به تصویب رسیده بود ، تعیین می‌شد , بنابراین ایین نامه ، کتبی که بویی از عرفان ، تصوف و باورهای مذهبی از ان استشمام می‌شد ، کاملا قدغن بود ، هم چنین قصص و حکایاتی که در ان از جن و پری و جادو و امثال ان چیزی نوشته شده باشد ، به دلیل این که این نوع کتب مانع از تفکر صحیح می‌شود و نمی‌گذارد که انسان ارتباط درست و طبیعی با محیط خود پیدا کند ، قدغن بود ؛ علاوه بر این کودکان و جوانان با مطالعه‌ی این گونه کتب ، به سوی خرافات رهنمون می‌شوند و حس ترس را در ان‌ها به وجود اورده و حس واقع بینی را در ان‌ها می‌کشد و نیز اعصاب ان‌ها را ضعیف می‌کند , هم چنین کتبی که در ان‌ها در وطن پرستی مبالغه شده باشد ، قدغن بود ( بعدها این قسمت تغییر کرد و در راه مخالف مبالغه به عمل امد ) همچنین کتبی که حس منفی بافی و کناره‌گیری به وجود می‌اورند به کلی قدغن بودند ، هم چنین کتبی که در ان تسلیم به صبر و تعظیم به ثروت تبلیغ شده باشد ، همه قدغن بود .

اصولی که در کتب قرائت اطفال رعایت می‌کردند ، عبارت بود از بیدار ساختن حس زندگی ، اشنایی به محیط اجتماعی ، اشنایی به جلوه‌های طبیعی ، اشنایی به ارتباطات انسان با انسان ، بیدار ساختن حس اجتماعی , به یقین همه خانم‌ها و اقایان با این نظریات موافق هستند ، شاید من هم در نظر اول موافق باشم , لیکن تاثیر مکانیکی و تلقین نظریه‌ی مخصوصی که خیال می‌کنند حاکی و حاوی همه‌ی این نظریات است که شما هم قبول کردید قدری ادم را به فکر و خیال می‌اندازد .

مگر کمابیش همین اصول را کشورهای دیگر مانند انگلستان و امریکا در نظر نمی‌گیرند ؟ درهر حال در این حدود به انتقاد اطفال درباره‌ی کتبی که می‌بایستی منتشر گردد توجه می‌کردند ، هر چهارده روز یک بار نویسندگان و نقاشان کتاب‌های کودکان در دایره‌ی انتشارات دولتی حاضر می‌شدند ، مربیان و کتابداران منتقدان ادبی را نیز دعوت می‌کردند تا همه با هم اثار تازه ای را که باید به چاپ برسد بررسی کنند , هرگاه در موردی به توافق حاصل نمی‌شد ، اثر دستنویس و نسخه‌ی خطی را به یکی از قرائت خانه‌های اطفال می‌فرستادند تا اطفال خود قضاوت کنند , نویسنده نیز بیش تر خود ، اثر خود را برای اطفال می‌خواند لیکن به این ترتیب کم تر به نتیجه و قضاوتی صریح می‌رسیدند و بیش تر نیز میل اطفال و قضاوت شان در رفتار ان‌ها در حین شنیدن محتویات کتاب در صلاحیت نشر کتاب موثر بود .

این اطلاعات که من به خدمت حضار محترم عرض می‌کنم مربوط به سال 1932 است لیکن بنا بر شماره‌ی مخصوصی که مجله‌ی کودک enfance با مقدمه‌ی « انری – والن » استاد معروف اموزش و پرورش فرانسوی در سال 1956 در پاریس انتشار داده است و بنابر تحقیقات دقیقی که درباره‌ی کتب قرائتی کودکان و جوانان شده است ، در روسیه‌ی شوروی در سال 1954 تعداد صدونوزده میلیون و ششصد و پنجاه و دو هزار 119652000 جلد کتاب برای کودکان و جوانان از چاپ بیرون امده است و در سال‌های 54/ 1934 یعنی در مدت 20 سال ، یک میلیارد نسخه به قلم 4500 نویسنده برای کودکان و جوانان انتشار یافته است که روی هم رفته ، سالی پنجاه ملیون نسخه کتاب می‌شود , اگر بنا بود به همین نسبت برای کودکان و جوانان ما چاپ شود ، باید در هر سال لااقل پنج میلیون نسخه چاپ شده باشد , بنابر اطلاعات همان مجله ، در انگلستان در سال 1953 یک هزار و نهصد و شصت (1960) اثر ادبی تازه برای قرائت کودکان و جوانان انتشار یافته و این شماره در سال 1954 به 2316 کتاب مختلف فرهنگی رسیده است .

در هر حال باید دانست که ما با این گونه قوای عظیم فرهنگی روبرو هستیم و باید با کمال ارامش و طمانینه به فکر خود باشیم و مواظب خود ! در المان از سال 1828، کتابخانه‌های سیار وجود داشته است و در نتیجه‌ی اهتمام مربیان در بروسلاو ، فرانکفورت ، برلین و مونیخ کتابخانه‌های وابسته به مدارس ابتدایی به وجود امده , المانی‌ها در تاسیس قرائت خانه‌های اطفال ، پیرو امریکاییان بودند و از ابتدای قرن بیستم به تاسیس این گونه کتابخانه‌ها دست زدند , انچه گفتم خلاصه ای بود در باب تاسیس کتابخانه‌های عمومی و قرائت خانه‌ی اطفال و به هیچ وجه در نظر نبود که گزارش دقیقی در این مورد به عرض برسد .

تنها خواستم تصوری که خودم درباره‌ی اقدامات دیگران دارم را به سمع خانم‌ها و اقایان برسانم , امروز ، مدارس مخصوصی نیز برای پرورش متخصصین کتابداری کودکان به وجود اورده‌اند , سرفصل مطالبی که در ان‌ها تدریس می‌شود عبارت‌اند از : بچه و کتاب اموزگار و قرائت کتاب کودکان اموزگار و بچه‌ی کتابخوان هر کدام از این سه موضوع ، خود مستلزم دروس نظری و عملی در رشته‌ی تعلیم ، تربیت ، روانشناسی و ادبیات است .

انتخاب کتاب برای کودکان یکی از نکات مهم دیگر که باید متذکر شوم طریق انتخاب کتاب برای کودکان است , چنان که دیدیم در جماهیر شوروی حدود و ثغوری جهت کتب قرائتی اطفال درنظر گرفته‌اند که بیشتر جنبه‌ی واقع بینی و پیروی از طبیعت و ارتباطات اجتماعی از منظر به خصوصی دارد ! بنابراین باید کاملا مراقب بود ! هر گونه مسامحه و غفلت در این مورد به منزله‌ی نفی وجود خود و انتحار است ! به هر نحوی باید جوانان را داشت و نگاهداشت و به سوی استقلال فکری رهبری کرد , لیکن کتبی که تا کنون به اطفال و جوانان ما رسیده است ، حاوی قصص و حکایات مربوط به جن و پری و غول و شاهزادگان از قبیل ملک منصور و ملک محمود و مهتر نسیم عیار و امثال ان بوده است .

من به هیچ وجه نمی‌خواهم به مقام شامخ جن و پری و غول جسارتی کرده باشم , خیر ! زیرا که در این مورد نیز باید کاملا تحقیق کرد , چنان که از مقدمه ای که در سال 1329 بر افسانه‌های کودکان تالیف اقای محسن فارسی نوشته‌ام پیداست .

فقط می‌خواهم ماوقع و ماکان و مایکون را برای حضار محترم عرض کنم , در افسانه‌ها و داستان‌های ما معمولا دختر بی چیزی را می‌بینیم که شاهزاده ای یا پادشاهی او را می‌گیرد و بدین گونه خوش بخت می‌شود یا این که جوان بینوا و شجاعی را می‌بینیم که دختر پادشاهی نصیب‌اش می‌شود , این گونه اثار ، بیشتر تصویر امال وارزوی مردم و نویسندگان قدیمی ما است و از قبیل ارزوهایی است که بی تحمل رنج ، در انتظار گنج است وارتباط علت و معلولی را از میان بر می‌دارد و کار را می‌خواهد با دعا و جادو و سحر درست کند و این همان است که فرنگیان deus ex machina گویند .

در کشورهایی که دستگاه اجتماعی ان‌ها ، پیرو سنن و اداب گذشته است و عقیده به زیر و رو کردن تصنعی ندارند ، این گونه افسانه‌ها و قصه‌ها را نیز تحمل می‌کنند و حتی می‌گویند که در خور ذهن و وضع طبیعی کودکان است زیرا که ان‌ها هنوز قانون علت و معلول را ادراک نکرده‌اند و عقیده دارند که در سنین بعد این گونه افسانه‌ها را ، به نظر افسانه خواهند نگریست و از زیر تاثیر ان به در خواهند امد , این بحث اگر بدین گونه پیش رود ، ما را به نظریات محققین در باب افسانه و تاثیر ان خواهد کشانید که در این جا منظور ما نیست , همین قدر می‌گوییم : اجتماعاتی که عقاید انقلابی ندارند ، در باب کتب قرائتی اطفال نیز به راهی می‌روند که بیش تر از روی تجربه و ازمایش پیش دیده‌ی ان‌ها گشوده می‌شود و نمی‌خواهند صرفا از روی تعقل یا «‌اید ئولوژی » به خصوصی در امور اجتماعی که عوامل بسیاری غیر از تعقل در ان نافذ بوده و هست دخالتی کنند ودر مورد کتاب قرائت اطفال نیز چنین روشی را پیش می‌گیرند ؛ مثلا ابتدا تحقیق می‌کنند که اطفال به چگونه مطالبی در هر سن علاقه نشان می‌دهند .

در این باره به سه روش تحقیق کرده‌اند : بنا بر قضاوت کودکان به وسیله‌ی پرسشنامه بنابر مشاهده‌ی مربیان درباره‌ی اطفال در حین خواندن که بدین وسیله ربط میان کودک و کتاب را تعیین می‌کنند , بنابر ثبت ماشین‌وار عده‌ی کتاب‌ها و نوع کتاب هایی که در سنین مختلف مورد توجه اطفال است و این را راه اماری گویند , هر کدام از این سه روش این موضوع مهم را از لحاظی معین روشن می‌کند .

تا کنون مربیان و کتابداران از هزاران کودک و جوان تحقیقات دامنه دار کرده‌اند که موضوع غالب ان تحقیقات ده هزار کودک و جوان بوده است و بدین وسیله منحنی‌ها و نمودارهایی درباره‌ی کتب قرائتی دختران و پسران بدست اورده‌اند که ابتدای این منحنی اشعار کودکانه و قصه است و انتهای ان ادبیات به معنای عالی ان است , خلاصه این که نوع کتب قرائتی هر سنی را از هفت سالگی تا پانزده سالگی معین کرده‌اند و بر روی هم سه دوره تشخیص داده‌اند : یک دوره‌ی افسانه دو دوره‌ی داستان سه دوره‌ی علاقه به واقعیت شاید اصطلاح واقعیت در این مورد برای شنوندگان محترم کمی مبهم باشد از این لحاظ در این مورد اشاره‌ی مختصری به نظر مربی معروف المانی « کارل بولر » می‌کنیم که هر سه دوره را با ارتباط با همین اصطلاح « واقعیت » بیان کرده است : دوره‌ی افسانه را دوره‌ی بیگانگی از واقعیت دوره‌ی داستان را دوره‌ی نزدیکی به واقعیت دوره‌ی سوم را دوره‌ی توجه به عین واقعیت نامیده و این دوره‌ها را با دوره‌های رشد طبیعی و اجتماعی ادمی منطبق دانسته است , پس از این تحقیق ، یک رشته کنجکاوی‌های دیگر در این باب شده است که مثلا از لحاظ اموزش و پرورش و پیشرفت زندگی باید اطفال چه نوع کتاب هایی بخوانند و به چه موضوعاتی توجه داشته باشند .

قبلا چنان که ملاحظه کردید موضوع تحقیق این بود که تمایل به خواندن چه نوع کتاب هایی را دارند , اکنون باید پرسید که چه نوع کتاب هایی را « باید » بخوانند !! این اواخر در روزنامه‌ها مخصوصا در روزنامه‌ی اتحاد ملی دیدم که بعضی اثار را از لحاظ موضوع قرائت کودکان و جوانان مورد انتقاد قرار داده بود و هم چنین دیدم که یکی از خوانندگان ان جریده حتی خواندن مجلات هفتگی را در مورد اطفال خود قدغن کرده است , چنان که ملاحظه می‌فرمایید ، هموطنان عزیز ما هم حس مبهمی درباره‌ی اینگونه امور دارند ؛ لیکن متاسفانه هنوز در کشور ما کسی در این مورد تحقیق به سزا نکرده است و لااقل به نشر نتایج تحقیقات دیگران هم نپرداخته‌ایم .

حالا دیگر بنده نمی‌خواهم در این باب که چه موضوعات و اثاری را « باید » بچه‌ها بخوانند چیزی بگویم و همین جا به صحبت خود خاتمه می‌دهم و فقط دوباره خوش وقتی خود را در باب این اقدام مهم یعنی تشکیل نمایشگاه کتب خواندنی جوانان و اطفال در ایران از طرف مدیر محترم دبستان و کودکستان فرهاد و مجله‌ی « سپیده‌ی فردا » ابراز می‌دارم , سپیده فردا ( وابسته به دانش سرای عالی ), شماره مخصوص 10 9، تهران : شهریور 1336، ص 7 21.

.
ایران سوماترا جاوه پکن بغازها مصر حبشه زنگبار پاریس قراء ساسانیان جبال پامیر عمان قیبل پارس لرستان استان های مرکزی جنوب بحر خزر ناتینگهام انتاریو ontario کانادا تورنتو toronto سیدنی ادلاید استرالیا هندوستان شهر بارودا baroda امریکا گلستان کلیولاند cleveland فرانسه کشور روسیه روسیه کشور شوروی قصبات اوکراین مسکو شوروی انگلستان المان بروسلاو فرانکفورت برلین مونیخ جماهیر شوروی ملک منصور ملک محمود اموزش و پرورش ایرانی اعراب انگلستان منچستر خانه ی اطفال ایران روس معاهده ترکمن چای انجمن پرورش امریکا المانی امریکاییان استقلال قرائتی اقای دکتر هوشیار افراسیاب فاضل خانم میرهادی اقای صبحی مهتدی اقای محسن فارسی اقای یمینی شریف دادخواه دادگر رامین لیلی مجنون خسرو شیرین یوسف زلیخا عبید زاکانی فاضل ارجمند دکتر خسرو وارسته حسین شبستری امیر ارسلان حمزه نیم پنس بنیامین فرانکلین بعدها کارنجی ناصرالدین شاه ناپلئون l heure joyeuse کتابدار انری والن رهبری ماکان مایکون کارل بولر سپیده فردا مدیر محترم دبستان و کودکستان فرهاد