استراتژی دولت رییسی در برجام و رابطه با غرب

۱۴۰۰/۰۴/۲۸ ۲۳:۴۴:۰۹


با توجه به اراده دولت بایدن در احیای برجام ، اکنون به نظر می‌رسد نخبگان جمهوری اسلامی بهترین زمان برای استفاده ایران از اهرم‌های سخت بدست امده را – در پی شکست کارزار فشار حداکثری ترامپ - یافته‌اند , در واقع نه تنها منافع ملموس حاصل از احیای توافق ، بلکه از طریق مذاکره با عربستان سعودی نیز این امکان برای ان‌ها وجود دارد که ساختار امنیتی منطقه را به نفع خود تغییر شکل دهند , به گزارش نباء خبر ، نزدیک به سه هفته دیگر ابراهیم رییسی به طور رسمی سکا ن دار دولت در ایران خواهد شد و این در حالی است که دولت فعلی کار خود را خاتمه یافته تلقی کرده و در حوزه دیپلماسی پرونده‌ها یک به یک تحویل تیم انتقالی دولت جدید می‌شود .

حال پرسش در مورد جهت‌گیری دولت جدید در میدان سیاست خارجی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های تحلیل گران مسائل ایران تبدیل شده است , بیژن احمدی یونس زنگی ابادی و ارتا معینی با انتشار یادداشتی در پایگاه تحلیلی نشنال اینترست با عنوان « غرب باید انتظار استمرار استراتژیک را از ایران دوره ابراهیم رییسی داشته باشد » تلاش دارند به این پرسش پاسخ دهند که حتی در صورت به انجام رسیدن مذاکرات بر سر احیای برجام ، استرتژی کلی ایران در قبال غرب و نظام بین‌الملل دچار تغییر اساسی نخواهد شد و غرب در قبال ایران نیازمند رویکردی واقع گرایانه تر است , اموزش اکسل excel اموزش فتوشاپ و کورل اموزش زبان‌های خارجی بورس و تحلیل تکنیکال اموزش برنامه نویسی اموزش طراحی سایت مهارت‌های کامپیوتر icdl اموزش‌های رایگان اموزش پایتون python اموزش تایپ ده انگشتی ساخت اپلیکیشن موبایل تدوین فیلم و اهنگسازی هم سویی بی سروصدا با دیپلماسی دوسویه برخلاف ادوار اخیر انتخابات در ایران ، سیاست خارجی بر مباحث میان نامزدهای ریاست جمهوری مسلط نبود .

علی رغم بحث‌های محدود در مورد سیاست خارجی ، همه نامزدها ، از جمله ابراهیم رییسی ، اعلام کردند که از مذاکرات در حال اجرا در وین - که درصدد احیای توافق هسته ای ایران و پایان دادن به تحریم‌های اقتصادی علیه این کشور است - حمایت کنند , رییسی در اولین کنفرانس مطبوعاتی خود پس از انتخابات ، در عین این که تاکید داشت اولویتش بهبود شرایط اقتصاد داخلی ست ، بار دیگر این موضع را تکرار کرد , ضمن این که تصریح کرد که روابط منطقه ای کشور را توسعه خواهد بخشید .

با توجه به اراده دولت بایدن در احیای برجام ، اکنون به نظر می‌رسد نخبگان جمهوری اسلامی بهترین زمان برای استفاده ایران از اهرم‌های سخت بدست امده را – در پی شکست کارزار فشار حداکثری ترامپ - یافته‌اند , در واقع نه تنها منافع ملموس حاصل از احیای توافق ، بلکه از طریق مذاکره با عربستان سعودی نیز این امکان برای ان‌ها وجود دارد که ساختار امنیتی منطقه را به نفع خود تغییر شکل دهند , بنابراین جای تعجب ندارد که رییسی و متحدانش تا حد زیادی لحن تند خود را در برابر این توافق تعدیل کرده و بی سروصدا خود را با دیپلماسی دو سویه ای که توسط دولت حسن روحانی در وین و شورای امنیت ملی در بغداد و مسقط هدایت می‌شود ، هم سو کرده‌اند .

اجماع نادر از مهم‌ترین ویژگی‌های احتمالی این دوره احتمالا هم سویی تقریبا کاملا میان دستگاه دیپلماسی و شورای عالی امنیت ملی است , در طول این سال‌ها ، شورا به یک استراتژی دو وجهی پایبند بوده : تنش‌زدایی منطقه ای با همسایگان و روابط قابل پیش بینی ( اگر نه همیشه باثبات ) با غرب , از ان جا که دولت رییسی در بهترین حالت تنها نمایان گر چهره ظاهری این اجماع در حال رشد است ، درک وضعیت استراتژیک ایران مستلزم بررسی دلایل ( تاریخی ، ساختاری و استراتژیک ) وجود چنین اجماع نادری در میان رهبران عالی جمهوری اسلامی است .

تدوین استراتژی کلان از بسیاری جهات ، جمهوری اسلامی در مقطع تاریخی مشابه سال‌های پس از جنگ ایران و عراق قرار دارد – جنگ خونین هشت ساله ای که در ان نزدیک به یک میلیون ایرانی جان خود را از دست دادند ، و در واکنش به ان حکومت دست به تدوین استراتژی کلان زد , حکومت نوپا در تهران به این نتیجه رسید که جان به در بردن از نبرد با صدام حسین - که رهبر مقتدر عربی بود و حمایت قدرت‌های منطقه ای و جهانی را در پشت خود می‌دید - و حفظ تمامیت ارضی ایران مستلزم توسعه اشکال مختلف قدرت جهت دفاع از نظام انقلابی تقریبا منزوی خود در برابر تجاوزات خارجی است , بدین ترتیب نهاد نخست وزیری از قانون اساسی حذف شد و با بر سر کار امدن رهبری جدید در ایران ، تغییرات گسترده حقوقی ، سیاسی و امنیتی باعث متمرکز شدن نظام امنیت در ایران شد .

از سوی دیگر ، تجربه جنگ هم باعث شد که اعتقاد به مقاومت ، بازدارندگی و تاکتیک‌های نامتقارن نزد دولت مردان تقویت شود , بدین ترتیب بود که مقامات عالی سرسختانه مدافع توسعه برنامه موشک‌های بالستیک داخلی ، ایجاد یک شبکه پیچیده از نیروهای نیابتی در سراسر منطقه و طراحی یک برنامه هسته ای با قابلیت غنی‌سازی بالا ، بودند , ایجاد بازدارندگی موثر اکنون بیش از سه دهه از پایان جنگ گذشته و جمهوری اسلامی تا حد زیادی موفق شده تا از طریق دو روش متعارف و نامتقارن وضعیت ژئواستراتژیک پیش رونده ای را در منطقه ایجاد کند و از توان بازدارندگی موثر و معتبری در برابر قدرت‌های خارجی از جمله ایالات متحده برخوردار باشد .

ایران دارای یک برنامه هسته ای پیشرفته با قابلیت غنی‌سازی تا سطح بالاست که در تاسیسات زیرزمینی مختلف و پراکنده ای به سختی محافظت می‌شود و این باعث شده که اسیب زدن به ان توسط دشمنان ایران از طریق حملات هوایی پیشگیرانه بسیار دشوار شود , برجام فعالیت‌های هسته ای ایران را به میزان قابل توجهی محدود می‌کند و زمان گریز هسته ای را به بیش از یک سال می‌رساند ، اما این تاسیسات غنی‌سازی پا بر جا خواهد بود و از همه مهم تر ، هرگز نمی‌تواند دانش فنی بدست امده در کشور در طول دهه‌ها را خنثی کند , بنابراین ایران همیشه در استانه تبدیل به کشوری هسته ای قرار دارد .

از نظر نظامی ، ایرانی‌ها زرادخانه‌های موشکی مختلفی ساخته‌اند که قادر به حملات دقیق علیه اهدافی در برد 2000 کیلومتری است , شاید مهم تر از همه این که ایران از مناقشات عراق ، سوریه ، لبنان و یمن ( که عمدتا نتیجه مداخلات ناموفق امریکا است ) و هم چنین ادامه درگیری‌ها در سرزمین‌های اشغالی در جهت رشد و تقویت نفوذش در سراسر خاورمیانه بهره برده و « محور مقاومت » را از طریق شبکه گسترده ای از نیروهای شبه نظامی و وابستگان سیاسی به ان‌ها در این کشورها ایجاد کرده است , گرچه بسیاری از این گروه‌ها تحت کنترل مستقیم و کامل ایران فعالیت نمی‌کنند ، ترکیبی از حمایت ایران و درک منافع متقابل و ایدئولوژی مشترک ان‌ها را به یک ابزار بازدارندگی قابل توجه برای ایران در فراسوی مرزهای خود مبدل کرده است .

اولویت‌های جمعیتی به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی که با رویکرد « اول امنیت » تا حد زیادی به هدف استراتژیک خود رسیده ، اماده است که اقتصاد خود را نیز در اولویت قرار دهد , رهبران ایران در این فکرند که بالاترین تهدید امنیت ملی امروز برای حکومت ناشی از شرایط اقتصادی بد کشور است که در اثر سال‌ها تحریم توسط امریکا به وجود امده است که نارضایتی از عملکرد دولت ، فساد و سوءمدیریت و واکنش‌های گسترده مردمی در داخل کشور را تشدید کرده است , تحریم‌های بین‌المللی تحت رهبری ایالات متحده بالاخص علیه صادرات نفت ایران و اعمال محدودیت در دسترسی به ذخایر ارزی خارجی ، باعث شده تا مقامات تحریم‌ها را مانع اصلی بهبود اقتصاد و رشد صنعتی کشور بدانند .

علاوه بر این ، از نظر جمعیت شناختی ، کشور در حال پیر شدن است و این بدان معناست که پنجره توسعه ایران به سوی اقتصادی شکوفا به سرعت رو به بسته شدن است , به گفته کارشناسان جمعیت ، ایران در سال 2005 وارد یک فرصت مناسب دموگرافیک ( جمعیت شناختی ) شد , وقتی جمعیت سن کار در یک کشور بسیار بیش تر از جمعیت وابسته نوجوانان و سالخوردگان باشد ، یک فرصت دموگرافیک وجود دارد .

در حالی که ارزیابی‌های قبلی تخمین زده بودند که پنجره فرصت جمعیتی ایران تا سال 2040 بسته می‌شود ، براوردهای اخیر نشان می‌دهد که با روند کاهش جمعیتی کنونی ، ممکن است این مسئله در اوایل سال 2027 اتفاق بیفتد , علاوه بر افزایش نارضایتی مردم از وضعیت ناگوار اقتصادی ایران ، احتمال تغییر اساسی جمعیت شناختی در حال وقوع ، ضرورت رشد و توسعه اقتصادی را در اولویت جمهوری اسلامی قرار داده است , ضرورت توجه به خودمداری استراتژیک و واقع گرایی فرهنگی در برخورد با ایران در شرایط کنونی ، نهادهای سیاسی ایران پیرامون این واقعیت‌های جدید به هم پیوسته‌اند .

در حالی که جناح میانه رو ظاهرا مقامات عالی را متقاعد کرده بود که از طریق برجام به دنبال ادغام ایران در نظام اقتصاد جهانی است و با جذب سرمایه‌های خارجی و ایجاد وابستگی‌های اقتصادی با غرب به این هدف نائل می‌اید ، انتخاب دونالد ترامپ و متعاقبا خروج واشینگتن از توافق هسته ای در سال 2018 نقشه‌های روحانی را نقش بر اب کرد , از نظر بسیاری از مقامات ایرانی ، این نتیجه ، اثبات گر بی فایده بودن رو کردن به غرب بود , بیش از هر چیز ، انتخاب رییسی حاکی از ان است که در این شرایط جمهوری اسلامی خودمداری استراتژیک را به رابطه دوستانه با غرب ترجیح می‌دهد .

علاوه بر این ، ایران به احیای برجام نه به عنوان فرصتی برای ادغام بیش تر در نظام بین‌المللی بلکه به عنوان یک تاکتیک واقع گرایانه در راستای کاستن از شدت فشار تحریم‌ها و تنش‌ها با غرب نگاه می‌کند , برای گسترش تعاملات تجاری ، جذب سرمایه‌گذاری و دستیابی به فن اوری‌های پیشرفته مورد نیاز ، بهبود روابط با همسایگان و تقویت همکاری‌های رو به رشد ایران با چین و سایر کشورهای غیرمتعهد در اولویت قرار خواهد گرفت , همزمان ، دولت به سرمایه‌گذاری در جهت افزایش ظرفیت صنعتی و فن اوری داخلی برای تقویت اقتصاد ایران ادامه خواهد داد ، که شاید تا حدی تاثیر تحمیل مجدد احتمالی تحریم‌های ایالات متحده را کاهش دهد و کشور را در برابر تغییرات اینده سیاست واشینگتن در ایران بیمه کند .

توافق با ایران پیش از انتقال قدرت تنهایی استراتژیک ایران ، که توسط جغرافیا و تاریخ پر فراز و نشیب ان محدود شده ، حاکمان را وادار می‌سازد که برای امنیت و بازدارندگی در داخل و خارج از مرزهای خود ارزش بالایی قائل شوند , صرف نظر از موفقیت یا توانایی تهران در مدیریت اوضاع نابسامان اقتصادی کشور ، کوته نظرانه به نظرخواهد رسید که دولت رییسی یا هر دولت اینده جمهوری اسلامی از سرمایه‌گذاری در زمینه فن اوری‌های موشکی یا هسته ای چشم پوشی کند و یا از پشتیبانی نیروهای نیابتی منطقه ای صرفا به دلایل اقتصادی و بدون اطمینان خاطر از تهدیدات امنیتی ، صرف نظر کند , در نتیجه ، جدای از فشارهای خارجی و تحریم‌های اقتصادی ، تهران از توسعه ابزارهای بومی قدرت و سایر ابزارهای استراتژیک‌اش که برای بقای خود حیاتی می‌داند ، صرف نظر نخواهد کرد .

کنار امدن با فرهنگ استراتژیک مخاطره امیز ایران ، قدرت‌های غربی را بدین سو سوق می‌دهد تا یک استراتژی واقع بینانه و موثرتر در قبال ایران و منطقه اتخاذ کنند – استراتژی ای که در وهله اول مبتنی بر اعتماد‌سازی و درک ذهنیت‌های نااشنا و پویایی‌های تاریخی خاورمیانه است , پایگاه خبری تحلیلی صدانیوز || واحد فنی پایگاه خبری تحلیلی صدانیوز.