فیلم کودک ؛ از نوستالژی دهه 60 تا فروش 25 میلیاردی در دهه 90

۱۴۰۰/۰۷/۰۹ ۱۸:۱۰:۰۰

تهران ( پانا ) – ایل بیگی ، قائم مقام بنیاد سینمایی فارابی روایت می‌کند که چطور سینمای ایران از فیلم‌های کودک نوستالژیک دهه 60 به سمت فیلم‌های جشنواره پسند ( نه کودک پسند ) و دهه 70 سقوط کرد و علی رغم ریزش تعداد سینماها توانست در دهه 90 دوباره با پناه بردن به عنصر خیال پردازی خود را احیا کند و به فروش 25 میلیاردی در سال 97 برسد . افسوس که کرونا بازهم به قربانیان خاموش خود رحم نمی‌کند و سد بزرگ بازگشت سرمایه گذاران به سینمای کودک و نوجوان می‌شود .



تهران ( پانا ) – ایل بیگی ، قائم مقام بنیاد سینمایی فارابی روایت می‌کند که چطور سینمای ایران از فیلم‌های کودک نوستالژیک دهه 60 به سمت فیلم‌های جشنواره پسند ( نه کودک پسند ) و دهه 70 سقوط کرد و علی رغم ریزش تعداد سینماها توانست در دهه 90 دوباره با پناه بردن به عنصر خیال پردازی خود را احیا کند و به فروش 25 میلیاردی در سال 97 برسد , افسوس که کرونا بازهم به قربانیان خاموش خود رحم نمی‌کند و سد بزرگ بازگشت سرمایه گذاران به سینمای کودک و نوجوان می‌شود , اعظم پویان - « حبیب ایل بیگی »، رییس دپارتمان سینمای کودکان و نوجوانان بنیاد سینمایی فارابی در گفت وگو با پانا درباره اوج و فرودهای سینمای کودک و نوجوان سخن می‌گوید و بر نقش مهم اموزش وپرورش برای احیای سینمای کودک تاکید می‌کند .

اموزش یا سرگرمی ؛ تعریف مطلق نداریم به نظر شما سینمای کودک و نوجوان جنبه سرگرمی دارد یا باید اموزشی باشد ؟ در هیچ کدام از این دو مورد نمی‌توان مطلق نظر داد , برخی معتقدند با بازی می‌توان بسیاری از اموزش‌ها را به کودکان منتقل کرد , بر اساس این دیدگاه ، بازی کردن نوعی سرگرمی است و در خلال بازی ، می‌شود تعلیم و تربیت را هم دنبال کرد .

فیلم و سینما هم بستری است که می‌توان از طریق ان ، محتوای مناسب را به کودکان و نوجوانان ارائه کرد , کما این که در اثار مطرح این گونه سینما در دنیا هم این رویکرد تربیتی و به کارگیری محتوای متناسب با فرهنگ کشورها را می‌بینید که در سینمای کودکان و نوجوانان ان کشور متبلور شده است , فیلم ساز تازه نفس برای سینمای کودک تربیت نکردیم سینمای کودک و نوجوان ما به لحاظ موضوعی تا چه اندازه دچار روزمرگی شده است ؟ از اوایل دهه هفتاد با رواج اغراق امیز ساخت فیلم‌های جشنواره ای و استقبال در خارج از ایران از فیلم‌های کودک و نوجوانی که مخاطب شان بیشتر جشنواره‌ها بود و فیلم هایی نبود که برای کودک و نوجوان باشند ، کم کم اشتیاق به ساخت فیلم‌های فانتزی و سرگرم کننده برای کودکان فروکش کرد تا حدودی این اتفاق رخ داده و به دلایل متعدد سینمای کودک و نوجوان در زمینه موضوعی دچار روزمرگی شده است .

دهه 60 که سینمای کودک و نوجوان ایران رونق خوبی داشت ، بسیاری از فیلم سازانی که ان فیلم‌ها را ساختند ، سن و سال کمتری داشتند و چون در خانواده شان کودک و نوجوان داشتند ، در مجاورت ان‌ها ، به نیازهای شان اگاه بودند و به نظر انچه می‌ساختند به ذائقه مخاطب همان زمان نزدیک بود , به مرور با توجه به افزایش سن بسیاری از فیلم سازان حوزه کودک و نوجوان و کم شدن کودکان و نوجوانان در اطراف ان‌ها ، فاصله ای بین برخی از فیلم سازها و نیازها و علایق کودکان و نوجوانان امروز به وجود امد و به همین دلیل ، انچه برخی از فیلمسازان می‌سازند جوابگوی نیازهای کودک و نوجوان امروز ما نیست , البته مسئله به روز نشدن موضوع‌ها در حوزه کودک و نوجوان دلایل دیگری هم دارد ؛ به عنوان مثال در زمانه ای که استفاده از تکنولوژی روز برای سینمای کودک و نوجوان جایگاه پیدا کرد ، فیلم ساز ما به دلیل بالا رفتن سن ، تکنولوژی جدید را کمتر می‌پذیرفت و ریسک کمتری می‌کرد .

,, یا اینکه ما در سینمای کودک و نوجوان ورودی کمتری به نسبت سایر حوزه‌های سینمایی داریم .

برای مثال اگر در فیلم‌های اجتماعی چند فیلم ساز تازه نفس و جوان وارد سینمای کشور می‌شود ، در حوزه کودک و نوجوان گاه حتی یک فیلم ساز جوان و تازه نفس وارد نشده و این خود ایجاد مشکل می‌کند , فیلم‌های جشنواره پسند ، سرمایه گذار فیلم کودک را پراند در اسیب شناسی افول سینمای کودک کدام حلقه مفقوده بیشتر باید مورد توجه قرار گیرد ؟ بعداز پیروزی انقلاب اسلامی ، در دهه 60 و اوایل دهه 70، جمعیت سینماروی ایران به مراتب بیشتر از امروز بود ، به طوری که در یک دوره ای ، رقم 80 میلیون بیننده در سال را برای سینما داشتیم , رقبای دیگر سینما مانند ماهواره ، vod و dvd و گیم و شبکه‌های متعدد تلویزیونی و خیلی از موارد دیگر وجود نداشتند تا کودک در خانه سرگرم شود .

در دهه 60 تلویزیون هفته ای یک فیلم سینمایی نشان می‌داد و به همین دلیل دیدن فیلم غالبا در سینما انجام می‌شد , این در حالی است که امروزه ، خانواده‌ها و کودکان و نوجوانان فیلم‌های به مراتب بیشتری می‌بینند ، ولی لزوما برای تماشا به سینما نمی‌روند زیرا فیلم‌های روز دنیا که دارای تنوع و هیجان و جذابیت است ، به راحتی در دسترس انها قرار دارد , قاعدتا برابری کردن با فیلم‌های امریکایی کار ساده ای نیست و نمی‌شود هم به بچه‌ها بگوییم فقط فیلم ایرانی ببینید زیرا به هرحال ان‌ها با توجه به امکانات موجود ، تلویزیون هوشمند و ای پد و لپ تاپ و غیره را در دسترس دارند اما ما صرفا فکر می‌کنیم سینمای ما افول پیدا کرده است .

البته دلیل دیگری که می‌توان در این زمینه برشمرد ، نوع فیلمسازی در سینمای کودکان و نوجوانان است که اگر به ان اهمیت داده می‌شد ، این سینما همچنان مخاطب خود را داشت , من معتقدم از اوایل دهه هفتاد با رواج اغراق امیز ساخت فیلم‌های جشنواره ای و استقبال در خارج از ایران از فیلم‌های کودک و نوجوانی که مخاطب شان بیشتر جشنواره‌ها بود و فیلم هایی نبود که برای کودک و نوجوان باشند ، کم کم اشتیاق به ساخت فیلم‌های فانتزی و سرگرم کننده برای کودکان فروکش کرد , همین مسئله در جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان خودمان هم وجود داشت .

در یک مقطع از تاریخ سینمای بعد از انقلاب می‌بینیم بیشتر فیلم‌ها به سمت فیلم‌های « درباره کودک و نوجوان » رفته است و فیلم هایی که کودک و نوجوان در ان فیلم قهرمان باشد ، کمرنگ شده است , داستان‌های کسل کننده و کش داری که باروحیه کودک و نوجوان کمتر سازگاری داشت و بیشتر به درد بزرگ سالان می‌خورد , سینمای کودک و نوجوان اوج و فرودهای دیگری هم داشت .

همین فیلم‌های جشنواره ای وقتی اکران می‌شدند به دلیل اینکه اکران مناسب یا تبلیغات مناسبی نداشتند ، اورده ای برای صاحبان ان فیلم نداشتند و همین باعث سرخوردگی سازندگان و سرمایه گذاران بخش خصوصی شد , درنهایت فیلم سازانی که فکر می‌کردند این تنها مسیری است که باعث موفقیت شان می‌شود ، به سمت سینمای اجتماعی و گونه‌های دیگر کوچ کردند , خیلی از مدارس دانش اموزان شان را به سینما نمی‌برند درحالی که اگر این همت وجود داشت ، فیلم‌های کودک و نوجوان پرفروش‌ترین فیلم‌ها می‌شد .

فقط کافی است یک سوم دانش اموزان به سینما بروند تا رکورد فیلم‌های این حوزه شکسته شود , قبل از کرونا رکورد پرفروش‌ترین فیلم مان در حوزه کودک و نوجوان ، کمتر از 2 تا 3 میلیون بیننده داشت ، درحالی که اموزش وپرورش با بخشنامه و هماهنگی ساده به راحتی می‌تواند تعداد بیننده را چندمیلیونی کند اما نبود شناخت کافی از سینما باعث شده این مهم اتفاق نیافتد , سختگیری هایی که برای انتخاب فیلم‌ها از سوی مدیران وجود دارد و حتی گاهی سلیقه ای رفتار کردن مدیران مدارس باعث این مسئله می‌شود به کودکانمان سینما رفتن را اموزش دهیم ممکن است بازهم دوران خاطره ساز فیلم‌های ماندگار در دهه 60 برای کودکان نسل‌های بعد تکرار شود ؟ اینکه ما دوباره به ان روزها برگردیم ، اتفاق نمی‌افتد چون ان روزها اتمسفر به گونه ای بود که دیدن یک فیلم سینمایی برای هرکدام از کودکان و نوجوانان که چند هفته یک بار هم نمی‌توانستند فیلمی را در تلویزیون ببینند ، یک تجربه خاص و منحصربه فردی بود .

در ان مقطع شرایطی مانند جنگ و محدودیت‌های تکنولوژیکی وجود داشت و تلویزیون تعداد محدودی برنامه داشت و سینمایی که جنبه تفریحی سالم داشت و خانواده‌ها می‌توانستند بروند ، ارزان قیمت بود , به هرحال دنیا تغییر کرده است , ان دوره برای ما نوستاژیک است و دیگر نه ما به شرایط دهه شصت برمی‌گردیم و نه تکنولوژی و پیشرفت‌های اطراف ما چنین اجازه ای می‌دهد .

انچه اکنون مهم است و باید موردتوجه باشد این است که خانواده‌ها به کودکان شان سینما رفتن را اموزش دهند و سینما را به عنوان تفریح فرهنگی خوب در سبد خانوارشان بگذارند , لذت تماشای فیلم سینمایی بر روی پرده سینما ، لذت کمی نیست ولی خیلی‌ها در کشور ما این تجربه را ندارند , و البته ممکن است سالن سینما در شهرشان نداشته باشند .

ما در بسیاری از شهرها در دهه 60 سینما داشتیم ولی اکنون یا مخروبه شده یا تغییر کاربری داده است , به دلیل شرایط زمانه ، مشتری سینما کم شد و درنهایت در دهه هشتاد موج تعطیلی سینماهای کشور را داشتیم , این باعث شد ما کمتر از 70 یا 80 شهرمان سینما داشته باشند درحالی که بیش از هزار شهر در کشور داریم اما تعداد زیادی از شهرها فاقد سینما هستند .

بسیاری به دلایل اقتصادی به سینما نمی‌روند و منتظر می‌شوند تا فیلم به تلویزیون بیاید یا در فضای مجازی ان را تماشا کنند زیرا معتقدند به جای هزینه سینما می‌توانند چندنفری و به صورت خانوادگی چند بار فیلم را ببینند , اموزش وپرورش می‌تواند رکورد فیلم کودک را جابجا کند اموزش وپرورش در شکل‌گیری و تداوم سینمای کودک چه نقشی داشته و دارد ؟ اصولا در کشورما جزایر متعددی در قالب نهاد و وزارتخانه و مرکز وجود دارد که می‌توانند با همکاری و هماهنگی یکدیگر خدمت‌گزاری داشته باشند اما به دلایل سیستمی و شیوه اداره کشور همه از هم جدا هستند , بسیاری از مواقع این نهادها و ادارات - که اتفاقا یکدیگر را می‌شناسند - همدیگر را پیدا نمی‌کنند تا برای هم افزایی دورهم جمع شوند .

اگر شرایط قبل از کرونا را در نظر بگیریم ، بیش از 12 میلیون نفر از فرزندان ما هرروز به مدرسه می‌روند و نصف روز را در محیط مدرسه می‌گذرانند ، اما درشرایطی که اموزش به واسطه دیدن فیلم کمک بسیار زیادی به انها می‌کند و گردش‌های گروهی و خاطره‌های بسیاری برای ان‌ها می‌سازد ، این اتفاق بسیار کم می‌افتد , البته کمبود سالن مزید بر علت است اما در شهرهای دارای سالن سینما ، خیلی از مدارس دانش اموزان شان را به سینما نمی‌برند درحالی که اگر این همت وجود داشت ، فیلم‌های کودک و نوجوان پرفروش‌ترین فیلم‌ها می‌شد , فقط کافی است یک سوم دانش اموزان به سینما بروند تا رکورد فیلم‌های این حوزه شکسته شود .

قبل از کرونا رکورد پرفروش‌ترین فیلم مان در حوزه کودک و نوجوان ، کمتر از 2 تا 3 میلیون بیننده داشت ، درحالی که اموزش وپرورش با بخشنامه و هماهنگی ساده به راحتی می‌تواند تعداد بیننده را چندمیلیونی کند اما نبود شناخت کافی از سینما باعث شده این مهم اتفاق نیافتد , سختگیری هایی که برای انتخاب فیلم‌ها از سوی مدیران وجود دارد و حتی گاهی سلیقه ای رفتار کردن مدیران مدارس باعث این مسئله می‌شود , البته موردهایی هم بوده که تهیه کنندگان یا سینماگران با ارتباط گرفتن با مدیران مدارس کودک را به دیدن فیلمی برده‌اند که اصلا برای کودک مناسب نبوده و همین منجر به بی اعتمادی خانواده‌ها شده است .

میان اموزش وپرورش و وزارت ارشاد تفاهم نامه‌های بسیار زیادی امضا شده اما هیچ گاه این‌ها نتوانسته تاثیر مناسبی داشته باشد یا به یک اتفاق خوب منجر شود , این مسئله به ادم هایی که در این وزارتخانه هستند و مدیرانی که در بخش‌های مختلف هستند ، برمی‌گردد , دوری این افراد و عدم شناخت شان و علاقه نداشتن به کار جمعی بر این مسئله تاثیر دارد .

ما در بنیاد فارابی بین سال‌های 96 تا 1400 به دلیل ارتباط خوبی که با مدیر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان داشتیم ، با همفکری یکدیگر فیلم‌های مشترک خوبی را تولید کردیم , دو طرف پول کم مان را گذاشتیم و تبدیل به سرمایه فیلم‌سازی کردیم , 4 فیلم سینمایی را با هم تولید کردیم که اتفاقا فیلم‌های خوبی بود و جوایز سینمایی متعددی هم از جشنواره فیلم فجر و کودک و نوجوان به دست اورد .

در ان زمان به دلیل رابطه دوستانه ای که میان فارابی و کانون وجود داشت ، این اقدامات انجام شد اما نمی‌دانیم بعد از مدیریت اقای فاضل نظری می‌توانیم مجدد با کانون فیلم بسازیم یا خیر ؟ علی رغم اینکه شرایط مالی مساعد نیست اما همتی که وجود داشت خوب بود و امیدواریم با دیدارها و جلساتی که بین این دو ارگان اتفاق می‌افتد دوباره شاهد اتفاقات خوب در فیلم‌سازی برای دانش اموزان باشیم , درباره اکران دانش اموزی ، زنگ سینما و ,.

, من سال 96 برای پیگیری امور سینمای کودکان و نوجوانان در بنیاد سینمایی فارابی ، از سازمان سینمایی به بنیاد امدم و حرکت هایی را شروع کردم در حالی که شرایط مطلوب نبود , اکران فیلم‌های کودکان و نوجوانان شرایط خوبی نداشت نمایش فیلم‌های کودکان و نوجوانان در سانس‌های صبح با همکاری سامانه اردویی مدارس از جمله اقدامات انگیزشی بود که با سوبسیدی که ما در اختیار این سامانه قرار دادیم باعث رونق اکران صبح سینماها با حضور دانش اموزان شد .

البته این تنها حرکت نتیجه بخش شما نبود و تعاملات صنفی توانست اکران و تولید را در سینمای کودک - به ویژه قبل از شیوع کرونا - بهبود ببخشد , ما از شورای صنفی نمایش خواهش کردیم ترتیبی اتخاذ کنند که سرگروه‌های سینمایی در سینماهای تهران که پیشروی اکران فیلم در همه کشور هستند ، نمایش فیلم‌های کودک و نوجوان را الزامی کنند , این باعث شد در سال‌های اخیر و تقریبا قبل از کرونا شاهد فیلم‌های پرفروش در سینمای کودک و نوجوان بودیم و از نوروز 97 اکران این دست اثار در سرگروه‌ها اغاز شد .

ضمن ان که همین شرایط ترغیب کننده بود و برای مثال در سال‌های 96 تا 98 به واسطه رونق در سینمای کودک ، فیلم‌های کودک و نوجوان خوبی ساخته شد که اتفاقا بسیار هم پرفروش بودند و توانست با استقبال پخش کنندگان مواجه شود , حتی سرمایه گذاران علاقه مند شدند مجدد در سینمای کودک و نوجوان سرمایه‌گذاری کنند , فیلم‌ها دوباره به سمت فانتزی شدن رفتند .

فیلم‌های کودک از واقع گرایی فاصله گرفتند و از عنصر خیال استفاده می‌شد تا به خواست کودک و نوجوان نزدیک تر شود , در سال 97 فروش چند فیلم کودک و نوجوان اکران شده بیش از 25 میلیارد تومان بود و اگر کرونا پیش نمی‌امد شرایط خوبی برای سینمای کودک و نوجوان فراهم می‌شد , ما از سینمای کودکان حمایت می‌کنیم ، اما ارگان‌های دیگر نیز مانند « صدا و سیما » باید از این سینما حمایت کنند .

به همین منظور در نوروز 1400 وقتی فهمیدیم سینماها همچنان بسته خواهند بود با هماهنگی تلویزیون ، دو فیلم « مهران » و « یدو » را در جعبه جادویی پیش از اکران اثار در سینما ، به نمایش دراوردیم ,.