زوایایی پنهان از ابتکار تهران برای صلح افغانستان

۱۴۰۰/۰۴/۲۷ ۰۲:۴۳:۰۳

ترکیب افراد حاضر در نشست تهران برای صلح در افغانستان نسبت به سایر مذاکرات از دوحه تا مسکو متفاوت بود و حکایت از تحقق شعار حل سیاسی بحران با مشارکت همه گروه‌های افغانستانی داشت .



پس از گذشت 20 سال از تجاوز نظامی امریکا و همپیمانانش به افغانستان ، جامعه جهانی به این نتیجه رسیده است که راه حل پایان بحران این کشور ، دیپلماسی و گفتگوهای سیاسی با حضور همه طیف‌های سیاسی و اقوام افغانستانی است , ایالات متحده که ثمره حضورش در افغانستان صرفا ناامنی ، توسعه خشونت و افزایش کشت و ترانزیت مواد مخدر بوده است ، در همین راستا از سال‌ها پیش و در دوران ریاست جمهوری اوباما ، تلاش‌های زیادی برای برقراری پل ارتباطی با گروه‌های مختلف افغانستانی داشت که همه این موارد بدون حصول نتیجه ناکام ماند , سرانجام در 10 اسفند 1398 (29 فوریه 2020) امریکایی‌ها بدون درنظر گرفتن دولت قانونی افغانستان و سایر جریان‌های موثر این کشور ، برای تامین امنیت و منافع خودش با طالبان به توافق رسید .

مفاد این توافقنامه ، شامل خروج همه سربازان امریکا و ناتو از افغانستان ، تعهد طالبان نسبت به جلوگیری از فعالیت القاعده در نواحی تحت کنترل طالبان ، و گفتگو بین طالبان و حکومت افغانستان بود , ایالات متحده نیز پذیرفت تعداد سربازان خود را از 12000 به 8600 نفر کاهش دهد و در صورتی که طالبان به تعهداتش عمل کند ، ظرف 14 ماه به طور کامل نیروهایش را خارج کند , امریکا همچنین متعهد شد ظرف 135 روز پنج پایگاه خود را تعطیل کند و تحریم‌های خود علیه طالبان را با هدف پایان دادن به ان‌ها تا 27 اوت 2020 مورد بازبینی قرار دهد .

حفاظت از نیروهای خارجی ؛ بند پنهان توافقنامه دوحه ! بنا بر عقیده بسیاری از کارشناسان ، در این توافقنامه یک بند پنهان نیز وجود داشته است که بر اساس ان طالبان متعهد به حفاظت از نیروهای خارجی در افغانستان شده است , شش ماه بعد از این نشست ، مجددا در 22 شهریور سال 99 قطر با موضوع افغانستان به سوژه اصلی عرصه دیپلماسی تبدیل می‌شود و این بار دولت افغانستان نیز در این روند جریان مذاکرات صلح حضور می‌یابد , دور دوم از این نشست نیز در 20 دی همان سال در دوحه برگزار شد .

در ادامه این بار روسیه میزبان این نشست‌ها می‌شود و در 28 اسفند 99 نشستی با عنوان « تروییکای توسعه یافته » با حضور نمایندگانی از طالبان ، دولت افغانستان ، روسیه ، امریکا ، چین و پاکستان برگزار شد , در این دور از مذاکرات که همزمان با روی کار امدن جو بایدن رییس جمهور امریکا است ، مقدمات برگزاری نشست ترکیه ایجاد می‌شود , بر اساس توافقات صورت گرفته در مسکو ، دو تاریخ پیشنهادی 27 فروردین و 4 اردیبهشت برای برگزاری نشست استانبول در نظر گرفته شد اما در نهایت با عدم حضور طالبان ، این نشست به بن بست خورد .

همزمان با شکست فرایندهای دیپلماتیک ، جو بایدن در 24 فروردین 1400 اعلام می‌کند که نیروهای نظامی این کشور نهایتا تا 11 سپتامبر خاک افغانستان را ترک می‌کنند , امریکا به هیچ یک از اهداف خود در افغانستان نرسید بنا بر عقیده‌ی بسیاری از کارشناسان ، نحوه خروج نیروهای امریکایی از افغانستان ، غیر مسئولانه است , زیرا ان‌ها با هدف برقراری دولت مدرن و همچنین صلح و امنیت در افغانستان حاضر شدند اما در نهایت به هیچکدام از اهداف نرسیدند .

در همین راستا شعیب بهمن کارشناس مسائل بین‌المللی معتقد است امریکایی‌ها برای دو هدف افغانستان را اشغال نظامی می‌کنند و در ادامه می‌گوید : « هدف اول امریکا در افغانستان مبارزه با تروریسم بود اما نهایتا ناگزیر شدند با گروهی که ابتدا تروریستی اعلام می‌کردند ، یعنی گروه طالبان بنشینند و مذاکره کنند , لذا این مسئله نشان می‌دهد که یکی از اهداف امریکایی‌ها کاملا ناکام مانده است ,» همزمان با شکست فرایندهای دیپلماتیک ، پیشروی‌های نیروهای نظامی طالبان در افغانستان ادامه می‌یابد و به نظر می‌رسد دیگر امیدی وجود ندارد و همه‌ی طرف‌های درگیر در افغانستان باید خود را اماده‌ی جنگ تمام عیار داخلی کنند .

مذاکرات تهران ؛ اغاز ابتکاری متفاوت از سایر طرح‌های صلح در همین حین ، روز چهارشنبه 16 تیرماه ، سید رسول موسوی مدیر کل اسیای جنوبی وزارت امور خارجه کشورمان در صفحه شخصی خود در توییتر از سفر چهار هیئت عالی رتبه سیاسی از افغانستان به تهران خبر می‌دهد , بنا بر اعلام موسوی این چهار هیئت اعزامی به کشورمان عبارتند از : « هیئت کمیسیون فرهنگی پارلمان افغانستان ، هیئت عالیرتبه سیاسی طالبان ، هیئت عالی رتبه سیاسی جمهوریت و هیئت عالی ناظر بر روند تثبیت هویت اتباع » این نشست مهم که مانند نفسی تازه در کالبد بی جان « امید برای زنده نگه داشتن راه حل‌های سیاسی » دمیده شد ، روز چهارشنبه با سخنرانی محمدجواد ظریف وزیر امورخارجه کشورمان در محل وزارت امور خارجه تشکیل شد , ظریف در این نشست ضمن اشاره به نتایج نامطلوب ادامه منازعات در افغانستان ، بازگشت به میز مذاکرات بین الافغانی و تعهد به راهکارهای سیاسی را بهترین انتخاب از سوی رهبران و جریان‌های سیاسی افغانستان دانست و امادگی جمهوری اسلامی ایران را برای کمک به روند گفتگوها میان جناح‌های موجود به منظور حل و فصل مناقشات و بحران‌های جاری در ان کشور اعلام کرد .

این نشست دو روزه در نهایت با صدور بیانیه ای به پایان رسید و بر اساس این اعلامیه 6 ماده ای طرفین در موارد ذیل به توافق رسیدند : 1, هیئت‌ها از مساعی و حسن نیت جمهوری اسلامی ایران در مورد تامین صلح در افغانستان و مهمان نوازی‌های به عمل امده ابراز امتنان می‌نمایند , 2.

هر دو جانب با درک مشترک از خطرات ناشی از ادامه جنگ و صدمه ای که از ان متوجه سلامت کشور می‌شود ، به موافقه رسیدند که جنگ راه حل مساله افغانستان نبوده و باید همه تلاش‌ها در جهت رسیدن به راه حل سیاسی و صلح امیز توجیه گردند , 3, گفتگوها در فضای صمیمانه صورت گرفت و همه مسائل به صورت مفصل و با صراحت مطرح گردید .

4, هر دو جانب تصمیم گرفتند مواردی را که ضرورت به مشورت و وضاحت بیشتر دارد مانند ایجاد مکانیزم گذار از جنگ به صلح دائمی ، نظام اسلامی مورد توافق و نحوه دستیابی به ان طی نشست بعدی که در نزدیک‌ترین فرصت ممکن دایر خواهد شد مورد بحث قرار داده ، به نتیجه برسند , 5.

طرف‌ها نشست تهران را فرصت و زمینه جدید برای تقویت راه حل سیاسی معضل افغانستان می‌دانند , 6, هر دو جانب حملاتی را که خانه‌های مردم ، مکاتب ، مساجد و شفاخانه‌ها را هدف قرار داده باعث تلفات ملکی می‌گردند و همچنان تخریب تاسیسات عامه را به شدت تقبیح نموده خواستار به سزا رساندن عاملین ان می‌گردند .

مدیر کل اسیای جنوبی وزارت امور خارجه کشورمان در یادداشتی در خصوص مفاد این بیانیه نوشت : « پنج محور فوق را می‌توان دستاورد ابتکار تهران در گفت وگوهای بین الافغانی دانست که از منطق و استحکام نظر محکمی برای برداشتن گام‌های بعدی برای صلح در افغانستان برخوردار است ,» موسوی همچنین تصریح کرد : « ابتکار تهران هم به لحاظ قدمت طرح و هم به جهت ایده و منطق درونی طرحی متفاوت از سایر ابتکارات است , ابتکار تهران ، صلح را متعلق به مردم افغانستان دانسته و معتقد است که تنها راه صلح گفت وگوهای بین الافغانی است و نقش کشورهای خارجی فقط باید تسهیل کنندگی مذاکرات بین الافغانی باشد .

» وی همچنین گفت : « تحلیل محتوای مفاد سند نهایی گفت وگوهای بین الافغانی در تهران دلیل دیگری بر تفاوت ابتکار تهران با دیگر طرح‌های صلح است ,» اعضای شرکت کننده در نشست تهران ترکیب افراد حاضر در نشست تهران نسبت به سایر مذاکرات صلح افغانستان از دوحه تا مسکو متفاوت بود و حکایت از تحقق شعار جمهوری اسلامی مبنی بر حل بحران افغانستان از طریق سیاسی و صرفا با حضور گروه‌های افغانستانی داشت , مذاکره کنندگان مذاکرات بین الافغان در تهران به شرح زیر بودند : - از طرف طالبان ؛ « شیرمحمد عباس استانکزی »، « خیرالله خیرخواه » و « قاری دین محمد حنیف » - از طرف دولت افغانستان ؛ یونس قانونی ( معاون اول سابق رییس جمهور افغانستان ) - از طرف گروه « جمهوریت » شامل نمایندگانی از دولت ، ملت و گروه‌های منتقد سیاسی داخل افغانستان ؛ سلام رحیمی ( مشاور رییس جمهور )، کریم خرم و ارشاد احمدی ( از چهره‌های نزدیک به حامد کرزای ، رییس جمهور پیشین افغانستان )، ظاهر وحدت از « حزب وحدت » و محمد الله بتاش « جنبش ملی » در همین راستا پیرمحمد ملازهی ، کارشناس مسائل افغانستان افراد حاضر در این نشست را در درون حاکمیت افغانستان اما دارای موضع با اشرف غنی رییس جمهور فعلی افغانستان توصیف کرد و گفت : « این افراد از خط فکری هستند که معتقدند اقای غنی نوعی انحصارطلبی قومی اعمال و پایگاه دولت را بسیار ضعیف و درگیر فساد کرده است لذا مشروعیتی ندارد .

» عبدالرضا فرجی راد ، مدیرکل سابق شورای راهبردی روابط خارجی نیز می‌گوید : « گروهی که تحت عنوان جمهوریت در این نشست حضور داشتند بیشتر از جانب مردم افغانستان بودند ,» اعلام امادگی « هند ، روسیه ، تاجیکستان ، ترکمنستان » و چند کشور اروپایی برای برپایی مذاکرات بین الافغان سعد الله زارعی ، کارشناس مسائل خاورمیانه می‌گوید : « در همین ایام خیلی از کشورها از جمله هند ، تاجیکستان ، ترکمنستان و روسیه از طالبان و سایر گروه‌ها دعوت کردند , حتی امریکایی‌ها اصرار داشتند اجلاسی در دوحه برگزار شود اما طرفین به ایران امدند و این اجلاس مشترک در تهران برگزار شد .

» زارعی در ادامه به یک نکته مهم از نشست تهران اشاره و تاکید می‌کند : « طالبان در تهران پذیرفت که کلمه امارت در بیانیه به کار نرود , این در حالی بود که طالبان بر روی کلمه امارت خیلی حساسیت داشت و در مذاکراتی که با امریکایی‌ها در دوحه داشتند نیز از کلمه امارت استفاده کردند و امریکایی‌ها نیز این کلمه و تشکیل امارت در افغانستان توسط طالبان را پذیرفتند ,» در دیگر سو ، برخی منابع اگاه اعلام کردند که « نمایندگان طالبان در نشست تهران گفتند که چند کشور اروپایی نیز برای برپایی مذاکرات میان انها و دولت افغانستان اعلام امادگی کردند » به نظر می‌رسد ابتکار دستگاه سیاست خارجی کشورمان در دور اول گفتگوهای سیاسی تهران ، مورد رضایت طرف‌های داخلی افغانستان و همچنین بازیگران بین‌الملل بوده است و احتمالا به زودی شاهد توسعه این مذاکرات با حضور سایر بازیگران موثر بین‌المللی از جمله پاکستان ، روسیه ، هند و چین در تهران باشیم .

.
تهران افغانستان دوحه مسکو ایالات متحده هند تاجیکستان ترکمنستان روسیه طالبان ایران پاکستان چین افغانستانی امریکا امریکایی دولت قانونی افغانستان طالبان ناتو افغانستان القاعده حکومت افغانستان دولت افغانستان روسیه چین پاکستان ترکیه استانبول هیئت کمیسیون فرهنگی پارلمان افغانستان هیئت عالیرتبه سیاسی طالبان هیئت عالی رتبه سیاسی جمهوریت وزارت امور خارجه الافغانی جمهوری اسلامی ایران نظام اسلامی جمهوری اسلامی الافغان ارشاد احمدی حزب وحدت مردم افغانستان هند تاجیکستان ترکمنستان اروپایی جو بایدن شعیب بهمن سید رسول موسوی موسوی محمدجواد ظریف ظریف شیرمحمد عباس استانکزی خیرالله خیرخواه محمد حنیف یونس قانونی سلام رحیمی کریم خرم حامد کرزای محمد الله پیرمحمد ملازهی اشرف غنی اقای غنی عبدالرضا فرجی راد سعد الله زارعی زارعی ریاست جمهوری اوباما رییس جمهور امریکا مدیر کل اسیای جنوبی وزارت امور خارجه کشورمان وزیر امورخارجه کشورمان معاون اول سابق رییس جمهور افغانستان مشاور رییس جمهور رییس جمهور پیشین افغانستان رییس جمهور فعلی افغانستان مدیرکل سابق شورای راهبردی روابط خارجی کارشناس مسائل خاورمیانه نشست تهران